Testament wzajemny małżonków bez dzieci: jak zabezpieczyć siebie nawzajem i uniknąć zachowku

Dlaczego „wspólny testament” małżonków ląduje w koszu?

Wyobraź sobie taką sytuację: siadacie wieczorem przy stole, bierzecie kartkę papieru i piszecie: „My, niżej podpisani Anna i Tomasz, przekazujemy sobie nawzajem cały majątek na wypadek śmierci”. Podpisujecie się oboje. Chowacie do szuflady i czujecie ulgę. Problem w tym, że w świetle prawa… właśnie zmarnowaliście kartkę papieru.

To jeden z najczęstszych dramatów, z jakimi spotykam się w kancelarii. Klienci są przekonani, że wyrazili swoją wolę jasno. Tymczasem polski Kodeks cywilny zawiera bezwzględny zakaz sporządzania testamentów wspólnych.

Rozwiązaniem jest testament wzajemny. Brzmi podobnie, ale różnica jest kolosalna. Testamenty wzajemne to dwa oddzielne dokumenty. Ty piszesz swój („Powołuję do całego spadku moją żonę…”), a żona pisze swój („Powołuję do całego spadku mojego męża…”). Treść jest lustrzana, ale dokumenty są dwa. To jedyny bezpieczny sposób na przekazanie sobie majątku w ramach testamentu.

Co się stanie, jeśli nie napiszemy testamentu? (Scenariusz bezdzietny)

Wielu parom bez dzieci wydaje się, że sprawa jest prosta: „Nie mamy dzieci, więc po mojej śmierci wszystko bierze żona”. Niestety, dziedziczenie ustawowe działa inaczej i może Was bardzo niemile zaskoczyć.

Jeśli nie macie dzieci (ani wnuków), a jedno z Was umrze, spadek dzieli się w następujący sposób:

• Małżonek: otrzymuje 1/2 spadku.
• Rodzice zmarłego: otrzymują drugą 1/2 spadku (po 1/4 na każdego rodzica).

Co to oznacza w praktyce? Że Twoja żona staje się współwłaścicielem Waszego mieszkania razem z Twoją matką i ojcem. Jeśli Twoi rodzice nie żyją, do gry wchodzi Twoje rodzeństwo (bracia i siostry). Wyobrażasz sobie sytuację, w której Twój mąż musi spłacać Twojego brata, z którym nie rozmawiacie od lat, żeby zachować mieszkanie, które wspólnie kupiliście?

Dlatego właśnie, jeśli zależy Ci na spokoju partnera, testament jest absolutną koniecznością, a nie opcją.

Czy rodzice mogą żądać pieniędzy od wdowy/wdowca?

Napisaliście poprawne, oddzielne testamenty. Wszystko przepisaliście na siebie. Czy to koniec problemów? Niestety nie. Tutaj wchodzi temat rzeka, czyli zachowek.

Polskie prawo chroni najbliższą rodzinę, nawet wbrew woli zmarłego. Skoro nie macie dzieci, to w pierwszej kolejności do zachowku uprawnieni są Wasi rodzice (o ile żyją w chwili śmierci spadkodawcy).

Przykład: Umierasz, zostawiając żonie mieszkanie o wartości 800 000 zł. Twoi rodzice żyją. Choć w testamencie zapisałeś wszystko żonie, rodzice mogą wysłać do niej wezwanie do zapłaty zachowku. Będzie to kwota stanowiąca połowę tego, co dostaliby „z ustawy”. To mogą być setki tysięcy złotych, które Twoja żona będzie musiała zorganizować „na już”.

Jak zabezpieczyć się przed zachowkiem dla rodziców?

Skoro wiemy, że rodzice mogą zrujnować finansowo owdowiałego małżonka, pytacie mnie często: „Mecenasie, jak to zablokować?”. Mamy dwie główne drogi – jedną trudną (wojenną) i jedną skuteczną (pokojową).

1. Wydziedziczenie w testamencie (Wariant „Wojenny”)

Możesz w testamencie napisać, że wydziedziczasz rodziców. Ale uwaga – wydziedziczenie to nie jest po prostu stwierdzenie „nie chcę, żeby dostali pieniądze”. Musisz podać konkretną, ciężką przyczynę, np.:

• Uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych (zerwanie kontaktów, brak opieki).
• Postępowanie uporczywie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (alkoholizm, przestępstwa).

To ryzykowne, bo po Twojej śmierci rodzice mogą podważyć te powody w sądzie. Jeśli udowodnią, że dzwonili do Ciebie na święta, sąd może uznać wydziedziczenie za nieskuteczne.

2. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia (Wariant „Pokojowy”)

To „Złoty Graal” w planowaniu spadkowym dla bezdzietnych. Możesz jeszcze za życia zabrać rodziców do notariusza i podpisać z nimi umowę, w której zrzekają się dziedziczenia po Tobie. Taka umowa automatycznie wyłącza prawo do zachowku.

Wiem, co myślisz: „Moi rodzice się na to nie zgodzą”. Często jednak szczera rozmowa pomaga. Rodzice często nie są świadomi, że po ich śmierci spadek może trafić do kogoś innego lub że będą „ciągnąć” pieniądze od Twojej żony. Jeśli relacje są poprawne, zrzeczenie się dziedziczenia jest najbezpieczniejszą i najtańszą opcją.

Kiedy te testamenty przestaną działać? (Pojawienie się dziecka)

Życie pisze różne scenariusze. Dziś jesteście małżeństwem bezdzietnym, ale za dwa lata na świecie może pojawić się potomek. Co wtedy z testamentami wzajemnymi?

Testament pozostaje ważny, dopóki go nie zmienicie lub nie odwołacie. Jeśli powołałeś do całości żonę, a potem urodziło Wam się dziecko, to po Twojej śmierci… nadal wszystko dziedziczy żona (z testamentu). Dziecko zostaje z niczym? Teoretycznie tak, ale w praktyce dziecku przysługuje wtedy zachowek.

Pamiętajcie: pojawienie się dziecka to moment, w którym musicie bezwzględnie zaktualizować Wasze sprawy spadkowe. Stare testamenty mogą generować wtedy więcej problemów niż korzyści.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania