Intercyza a spadek – jak wpływa na dziedziczenie?

Największy mit: „Mamy intercyzę, więc nic po nim nie dostanę”

Gdy trafiają do mnie Klienci, którzy planują ślub lub właśnie przeżywają żałobę, często słyszę zdanie: „Panie Mecenasie, ale my mieliśmy rozdzielność, więc sprawa jest czysta”. Niestety, w prawie spadkowym „czysta sprawa” to pojęcie względne.

Musisz zrozumieć fundamentalną różnicę. Intercyza (umowa majątkowa małżeńska) reguluje Wasze relacje finansowe tylko do momentu śmierci jednego z Was. W chwili zgonu intercyza przestaje „działać”, a do gry wchodzi Kodeks cywilny i zasady dziedziczenia.

Jeżeli Twój małżonek zmarł i nie zostawił testamentu, to – niezależnie od tego, czy mieliście intercyzę, czy nie – dziedziczysz po nim z ustawy. Jesteś w pierwszej grupie spadkowej, zazwyczaj razem z dziećmi.

Jak intercyza zmienia wielkość spadku? (Przykład liczbowy)

To jest moment, w którym warto skupić się na liczbach, bo tu zachodzą największe zmiany. Intercyza wpływa na tzw. substrat majątku spadkowego. Mówiąc po ludzku: zmienia to, co wkładamy do worka z napisem „spadek”.

Scenariusz 1: Wspólność majątkowa (brak intercyzy)

Wyobraźmy sobie małżeństwo, które dorobiło się mieszkania wartego 1 mln zł. Przy wspólności, połowa tego mieszkania (500 tys. zł) jest własnością męża, a połowa żony. Gdy mąż umiera, do spadku po nim wchodzi tylko jego połowa (czyli udziały o wartości 500 tys. zł). Żona zachowuje swoją połowę i dodatkowo dziedziczy część z połowy męża.

Scenariusz 2: Rozdzielność majątkowa (intercyza)

W tym wariancie, jeśli mieszkanie było kupione tylko przez męża (z jego środków), to jest ono w 100% jego własnością osobistą. Gdy umiera, do spadku wchodzi całe mieszkanie (wartość 1 mln zł). Żona dziedziczy wtedy udział w znacznie większej masie majątkowej.

Dlatego, jeśli zastanawiasz się nad ogólnymi zasadami dziedziczenia, pamiętaj, że przy rozdzielności majątkowej spadek może być paradoksalnie bardziej obciążający podatkowo lub generować wyższy zachowek, o czym piszę niżej.

Czy intercyza chroni przed zachowkiem?

To jedno z pytań, które słyszę w kancelarii niemal codziennie. Skoro mamy rozdzielność, to czy dzieci z pierwszego małżeństwa mojego męża dostaną mniej?

Odpowiedź brzmi: To zależy, ale zazwyczaj nie chroni wprost.

Zachowek to roszczenie pieniężne dla bliskich, którzy zostali pominięci w testamencie. Intercyza nie pozbawia nikogo prawa do zachowku. Jednakże, poprzez precyzyjne określenie, co jest czyją własnością, intercyza ułatwia (lub utrudnia) obliczenie wysokości tego roszczenia.

Jeśli w małżeństwie była rozdzielność, to majątek zmarłego jest zazwyczaj łatwiejszy do wyodrębnienia. Nie ma domniemania, że wszystko, co kupiliście w trakcie małżeństwa, jest wspólne. To może być miecz obosieczny. Jeśli zmarły zgromadził ogromny majątek osobisty, to podstawa do obliczenia zachowku będzie bardzo wysoka.

Jeżeli Twoim celem jest realne zmniejszenie kwoty do zapłaty, polecam zapoznać się z innymi metodami, takimi jak legalne sposoby na obniżenie zachowku, zamiast polegać wyłącznie na umowie majątkowej.

Długi spadkowe przy rozdzielności majątkowej

Wróćmy do tematu długów, bo to on budzi największy lęk. Intercyza jest świetną tarczą za życia. Komornik nie może zająć pensji żony za długi męża (co do zasady). Ale śmierć dłużnika burzy ten mur.

W momencie śmierci dłużnika, jego długi stają się „długami spadkowymi”. Jeśli żona jest spadkobiercą ustawowym (a jest, mimo intercyzy!), to wchodzi w ogół praw i obowiązków zmarłego. Oznacza to, że przejmuje też jego zobowiązania.

Jak skutecznie wyłączyć małżonka od dziedziczenia?

Skoro wiemy już, że intercyza nie wystarczy, to co możesz zrobić, jeśli naprawdę nie chcesz, aby mąż lub żona po Tobie dziedziczyli? Masz kilka prawnych narzędzi, które są znacznie skuteczniejsze niż sama rozdzielność majątkowa:

• Testament: Możesz powołać do spadku kogoś innego (np. tylko dzieci). Pamiętaj jednak, że małżonkowi nadal będzie przysługiwał zachowek.
• Wydziedziczenie: W testamencie możesz pozbawić małżonka nawet zachowku, ale musisz mieć ku temu twarde, ustawowe przesłanki (np. rażące niedopełnianie obowiązków rodzinnych). Więcej o tym, jak trudne jest skuteczne wydziedziczenie, pisałem w oddzielnym artykule.
• Pozew o rozwód: To „atomowe” rozwiązanie. Jeśli w chwili Twojej śmierci trwała sprawa rozwodowa i domagałeś się rozwodu z winy małżonka, a żądanie to było uzasadnione, pozostali spadkobiercy mogą wystąpić do sądu o wyłączenie małżonka od dziedziczenia.
• Separacja prawna: Orzeczona przez sąd separacja (nie mylić z faktyczną separacją „od łóżka i stołu”) wyłącza małżonka z dziedziczenia ustawowego.

Pułapka: Rozdzielność z wyrównaniem dorobków

Istnieje specyficzny rodzaj intercyzy: rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków. To rozwiązanie bardzo nowoczesne i sprawiedliwe, ale szalenie komplikujące sprawy spadkowe.

W tym ustroju, po śmierci jednego z małżonków, drugi ma prawo żądać „wyrównania dorobków”. Oznacza to, że jeśli zmarły zarobił w trakcie małżeństwa znacznie więcej niż żyjący małżonek, ten drugi może domagać się pieniędzy od spadkobierców, zanim w ogóle dojdzie do podziału spadku. To roszczenie pomniejsza masę spadkową, co może być korzystne dla małżonka, ale fatalne dla pozostałych spadkobierców (np. dzieci z poprzedniego związku).