Co grozi za wypłacenie pieniędzy z konta po śmierci właściciela

Dlaczego „wspólne” pieniądze stają się problemem?

Wyobraź sobie sytuację, którą widzę w mojej kancelarii bardzo często. Umiera bliska osoba – mąż, ojciec, babcia. Rodzina jest w szoku, ale trzeba działać: opłacić zakład pogrzebowy, kupić ubranie do trumny, zorganizować stypę. Ktoś mówi: „Przecież znamy PIN do karty taty, wypłaćmy gotówkę, zanim bank zablokuje konto”.

To odruchowe działanie. Przecież te pieniądze i tak „nam się należą”, prawda? Niestety, z punktu widzenia prawa, w tym momencie popełniasz błąd, który może Cię kosztować lata stresu, a w skrajnych przypadkach – wyrok karny.

Musisz zrozumieć fundamentalną zasadę: w chwili śmierci ustają wszelkie pełnomocnictwa. Umowa rachunku bankowego ulega rozwiązaniu lub zawieszeniu do czasu ustalenia spadkobierców. Karta płatnicza w Twoim portfelu staje się tylko kawałkiem plastiku, do którego używania nie masz już prawa.

Miałem pełnomocnictwo do konta – czy to mnie chroni?

To jest mit numer jeden, z którym walczę każdego dnia. Klienci przychodzą do mnie z dokumentami z banku, pokazując: „Mecenasie, tu jest czarno na białym, byłem pełnomocnikiem”.

Tak, byłeś. Ale pełnomocnictwo jest ściśle związane z osobą mocodawcy. Gdy serce mocodawcy przestaje bić, pełnomocnictwo wygasa z mocy prawa (zgodnie z Kodeksem Cywilnym). Od tej sekundy nie reprezentujesz już właściciela konta, bo nie można reprezentować osoby nieżyjącej.

Wyjątkiem jest sytuacja, gdy w treści pełnomocnictwa wyraźnie zaznaczono, że nie wygasa ono z chwilą śmierci. W praktyce bankowej zdarza się to jednak niezwykle rzadko. Standardowe upoważnienia bankowe kończą się wraz z życiem właściciela.

Kradzież z włamaniem czy oszustwo? Co grozi za użycie karty zmarłego?

Brzmi to brutalnie, ale prawo karne nie operuje kategoriami sentymentów. Kiedy podchodzisz do bankomatu i wpisujesz PIN osoby zmarłej, system bankowy „myśli”, że to właściciel autoryzuje transakcję. Wprowadzasz system w błąd.

W orzecznictwie sądów polskich spotykamy się z dwoma podejściami do tego czynu:

• Kradzież z włamaniem (Art. 279 Kodeksu Karnego): Sądy często uznają, że przełamanie zabezpieczenia elektronicznego (PIN) bez uprawnienia jest analogiczne do wyłamania zamka w drzwiach. Za ten czyn grozi od roku do 10 lat pozbawienia wolności.
• Oszustwo (Art. 286 Kodeksu Karnego): Jeśli dokonujesz przelewu przez bankowość internetową, logując się danymi zmarłego, możesz zostać oskarżony o doprowadzenie banku do niekorzystnego rozporządzenia mieniem.

Czy to oznacza, że za wypłatę 2000 zł na trumnę pójdziesz do więzienia? Niekoniecznie. Jeśli sprawa wyjdzie na jaw, sąd będzie badał tzw. społeczną szkodliwość czynu. Jeśli pieniądze faktycznie poszły na cel związany ze zmarłym, a Ty jesteś jedynym spadkobiercą, sprawa może zostać umorzona. Ale po co narażać się na przesłuchania na policji?

Problem ze spadkobiercami, czyli wojna o pieniądze

Zagrożenie karne to jedno, ale znacznie częściej spotykam się z problemami cywilnymi. Pieniądze zgromadzone na koncie w chwili śmierci wchodzą do schedy spadkowej. Oznacza to, że należą one wspólnie do wszystkich spadkobierców.

Jeśli wypłacisz te środki samowolnie, pozostali członkowie rodziny mogą:

• Oskarżyć Cię o przywłaszczenie mienia.
• Domagać się, abyś zwrócił te środki do wspólnej puli przy sądowym dziale spadku.
• Podnieść zarzut, że ukrywasz majątek spadkowy.

Pamiętaj, że banki mają obowiązek rejestrować każdą operację. Nawet jeśli wypłacisz gotówkę minutę po zgonie, a bank dowie się o śmierci tydzień później (gdy dostarczysz akt zgonu) – systemy bankowe i tak odnotują datę i godzinę transakcji. Wystarczy, że skłócony brat czy siostra zażąda historii rachunku podczas sprawy spadkowej, a wszystko wyjdzie na jaw.

Jak legalnie uzyskać dostęp do pieniędzy zmarłego?

Skoro nie wolno używać karty, to co zrobić, gdy potrzebujemy gotówki? Prawo przewiduje kilka bezpiecznych ścieżek, które nie narażą Cię na prokuratora.

1. Zwrot kosztów pogrzebu (Art. 55 Prawa Bankowego)

Bank ma obowiązek wypłacić kwotę na pokrycie kosztów pogrzebu osobie, która przedstawi rachunki (faktury) za organizację pochówku. Nie musisz być nawet spadkobiercą. Ważne, aby koszty te nie przekraczały kosztów urządzenia pogrzebu zgodnie ze zwyczajami przyjętymi w danym środowisku. Idziesz do banku z fakturami i aktem zgonu – bank wypłaca pieniądze z konta zmarłego legalnie.

2. Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci

To potężne narzędzie, o którym pisałem w kontekście dyspozycji wkładem bankowym. Jeśli zmarły za życia złożył w banku specjalne oświadczenie, wskazana osoba (małżonek, dzieci, rodzice) może wypłacić środki (do określonego limitu) poza postępowaniem spadkowym. Te pieniądze nie wchodzą do spadku i są dostępne niemal od ręki.

3. Sądowe lub notarialne potwierdzenie praw

Jeśli nie ma dyspozycji, a koszty pogrzebu to za mało, jedyną drogą jest formalne przeprowadzenie sprawy spadkowej. Musisz uzyskać:

• Akt Poświadczenia Dziedziczenia (u notariusza – szybciej), lub
• Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku (w sądzie – wolniej).

Dopiero z tym dokumentem idziesz do banku, który odblokowuje środki.

A co jeśli mieliśmy wspólne konto z małżonkiem?

Tu sytuacja jest nieco prostsza, ale też wymaga uwagi. Jeśli konto było wspólne (a nie tylko z pełnomocnictwem!), to w chwili śmierci jednego współwłaściciela, drugi nadal może swobodnie korzystać z rachunku. Umowa zazwyczaj nie rozwiązuje się.

Jednak uwaga: połowa środków zgromadzonych na wspólnym koncie wchodzi w skład spadku po zmarłym małżonku. Jeśli wydasz wszystko, pozostali spadkobiercy (np. dzieci zmarłego z poprzedniego związku) mogą domagać się zwrotu połowy salda z dnia śmierci. Więcej o relacjach majątkowych piszę w artykule o dziedziczeniu przez małżonka.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania