Ugoda Sądowa w Sprawie o Dział Spadku

Dlaczego ugoda jest lepsza niż wyrok? (Kalkulacja zysków)

Często pytacie mnie w kancelarii: „Panie Mecenasie, czy warto walczyć do upadłego?”. Jako adwokat, który żyje z procesów, powinienem powiedzieć „oczywiście”. Ale jako człowiek, który widzi emocjonalne koszty takich sporów, mówię: jeśli możecie się dogadać, zróbcie to.

Postępowanie sądowe o dział spadku, w którym strony są skłócone, to maraton. Biegli wyceniający każdą działkę i mieszkanie, przesłuchania świadków na okoliczność darowizn sprzed 20 lat, apelacje… To trwa latami. W 2026 roku średni czas trwania skomplikowanej sprawy spadkowej w dużym mieście to wciąż od 2 do nawet 5 lat.

Ugoda to:

• Czas: Sprawę można zamknąć w jeden dzień u notariusza lub na 1-2 posiedzeniach sądu.
• Pieniądze: Oszczędzasz na opiniach biegłych (koszt jednej wyceny to często kilka tysięcy złotych) i opłatach sądowych (wniosek o zgodny dział spadku jest o połowę tańszy – kosztuje 300 zł lub 600 zł, zamiast 500 zł lub 1000 zł).
• Kontrola: To Wy decydujecie, kto co bierze. Sąd często dzieli majątek „mechanicznie” lub zarządza licytację komorniczą, która jest finansową katastrofą dla wszystkich.

Rodzaje ugód: Sąd, Notariusz czy Mediator?

Ugoda ugodzie nierówna. W zależności od tego, na jakim etapie jest Wasz konflikt i co wchodzi w skład spadku, macie trzy główne ścieżki.

1. Umowny dział spadku u notariusza

To najszybsza opcja. Jeśli jesteście zgodni co do podziału i w skład spadku wchodzi nieruchomość (mieszkanie, dom, działka), musicie udać się do notariusza. Notariusz sporządza akt notarialny, w którym określacie, kto co dostaje i jakie są spłaty.

Warto jednak pamiętać, że dział spadku u notariusza wymaga 100% zgody. Notariusz nie rozstrzyga sporów – on tylko „przyklepuje” Wasze ustalenia.

2. Ugoda sądowa

Jeśli sprawa już trafiła do sądu, w każdym momencie możecie zawrzeć ugodę przed sądem. Sędziowie to uwielbiają, bo kończy to sprawę. Ugoda zawarta przed sądem i wciągnięta do protokołu ma moc wyroku sądowego. Co to oznacza? Jeśli brat zobowiąże się w ugodzie spłacić Cię w ciągu miesiąca i tego nie zrobi, możesz iść z tą ugodą prosto do komornika (po nadaniu klauzuli wykonalności).

To bezpieczniejsza opcja niż „umowa spisana na kartce w kuchni”, która w przypadku nieruchomości jest w ogóle nieważna, a w przypadku ruchomości – trudna do wyegzekwowania.

3. Ugoda przed mediatorem

To rozwiązanie zyskuje na popularności. Jeśli nie możecie rozmawiać bez krzyków, ale chcecie uniknąć sądu, mediator jest idealny. To bezstronna osoba, która pomaga wypracować kompromis. Ugoda zawarta przed mediatorem, po zatwierdzeniu przez sąd, ma taką samą moc jak ugoda sądowa.

Często mediacja w sprawach spadkowych pozwala poruszyć wątki, na które w sądzie nie ma miejsca – np. sentymentalną wartość pamiątek czy żal o opiekę nad rodzicami.

Co musi zawierać dobra ugoda? (Diabeł tkwi w szczegółach)

Niezależnie od formy, dobra ugoda musi być precyzyjna. „Jakoś się dogadamy” to najgorszy zapis w historii prawa. Oto lista absolutnie niezbędnych elementów, o które dbam, konstruując ugody dla moich Klientów:

• Dokładne określenie składników majątku: Nie „dom po babci”, ale „nieruchomość położona w X, dla której prowadzona jest Księga Wieczysta nr Y”.
• Wartość składników: Nawet jeśli dzielicie się „po równo”, warto wpisać wartości. Jest to kluczowe dla celów podatkowych i ewentualnych rozliczeń w przyszłości (np. gdyby pojawił się nowy spadkobierca).
• Terminy i sposób spłaty: To najważniejszy punkt. „Płatne w ciągu 3 miesięcy” to za mało. Od kiedy liczymy ten termin? Na jaki numer konta? Co z odsetkami za opóźnienie?
• Zabezpieczenie spłaty: Jeśli oddajesz swoje udziały w mieszkaniu siostrze, a ona ma Cię spłacić za rok – jak się zabezpieczysz? Warto wpisać w akt notarialny rygor egzekucji (art. 777 KPC) lub ustanowić hipotekę na tej nieruchomości.
• Rozliczenie nakładów i pożytków: Kto opłacał czynsz po śmierci spadkodawcy? Kto pobierał czynsz od najemców? To moment, by to wyzerować.

Ugoda a podatki – jak nie stracić majątku na rzecz fiskusa?

Aspekt podatkowy jest często pomijany przy negocjacjach, a w 2026 roku przepisy są bezlitosne. Przy dziale spadku mamy do czynienia z dwoma głównymi podatkami:

1. Podatek od spadków i darowizn: Jeśli w wyniku ugody otrzymujesz majątek o wartości przekraczającej Twój pierwotny udział w spadku i NIE spłacasz pozostałych (nieodpłatny dział), to ta nadwyżka jest traktowana jak darowizna. Jeśli to najbliższa rodzina (I grupa podatkowa) – macie zwolnienie, ale musicie złożyć formularz SD-Z2. Jeśli to dalsza rodzina – zapłacicie podatek.
2. Podatek od czynności cywilnoprawnych (PCC): Jeżeli dokonujecie działu spadku ze spłatami/dopłatami, to w części przekraczającej Wasz udział może pojawić się konieczność zapłaty PCC (zazwyczaj 2% lub 1%). Jednak orzecznictwo w tym zakresie bywa skomplikowane i zależy od konkretnej konstrukcji umowy.
3. Podatek dochodowy (PIT): Jeśli sprzedasz odziedziczoną nieruchomość przed upływem 5 lat od śmierci spadkodawcy (uwaga: liczy się data śmierci, a nie działu spadku!), zapłacisz 19% podatku dochodowego. Ugoda sama w sobie nie jest sprzedażą, ale może wpłynąć na to, kto będzie musiał ten podatek zapłacić w przyszłości.

Dlatego zawsze polecam skonsultować treść ugody z prawnikiem, który „czuje” też podatki. Więcej o tym przeczytasz w artykule: podatek od spadku.

Częściowa ugoda – strategia małych kroków

Co zrobić, gdy zgadzacie się co do podziału pieniędzy z konta i samochodu, ale kłócicie się o dom? Nie musicie blokować wszystkiego. Prawo pozwala na częściowy dział spadku.

Możecie zawrzeć ugodę dotyczącą bezspornych składników (np. dzielicie gotówkę), a o resztę (nieruchomość) walczyć w sądzie. To świetna strategia psychologiczna – „odblokowanie” części środków często uspokaja nastroje i ułatwia dalsze rozmowy.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o ugodę spadkową