Dziedziczenie przez nieślubne dziecko

Mit „bękarta”, czyli jak prawo widzi dzieci pozamałżeńskie

Zacznijmy od wyczyszczenia stołu z mitów, które wciąż krążą w powszechnej świadomości, a wywodzą się jeszcze z czasów przedwojennych. Często przychodzą do mojej kancelarii klienci (zazwyczaj „oficjalna” żona lub dzieci z małżeństwa) i pytają: „Mecenasie, ale czy tamto dziecko męża nie powinno dostać mniej? Przecież my byliśmy rodziną, a to był tylko skok w bok”.

Odpowiedź brzmi: Nie.

Polski Kodeks Cywilny jest w tej kwestii bezlitosny dla sentymentów, a łaskawy dla dzieci. Prawo nie dzieli dzieci na „lepsze” (ślubne) i „gorsze” (nieślubne). Status związku rodziców jest absolutnie bez znaczenia dla dziedziczenia ustawowego. Dziecko to dziecko. Kropka.

Oznacza to, że jeśli zmarły (nazwijmy go Jan) miał żonę i dwoje dzieci z małżeństwa, ale miał też syna z romansu sprzed lat, to spadek dzieli się na cztery osoby. Żona i trójka dzieci – każdy dostaje taki sam ułamek (w tym przypadku po 1/4, choć przy większej liczbie dzieci ułamki żony mogą wyglądać inaczej, ale o tym później).

Brak nazwiska ojca w akcie urodzenia – co wtedy?

Tutaj zaczynają się schody, na których wykłada się wiele osób próbujących załatwić te sprawy na własną rękę. Równość wobec prawa to jedno, ale formalne pokrewieństwo to drugie.

Aby nieślubne dziecko mogło po kimś dziedziczyć, w jego akcie urodzenia w rubryce „ojciec” muszą widnieć dane spadkodawcy. Jeśli dziecko zostało uznane przez ojca w Urzędzie Stanu Cywilnego za jego życia – sprawa jest prosta. Składamy wniosek o stwierdzenie nabycia spadku i po sprawie.

Problem pojawia się, gdy ojciec nigdy dziecka nie uznał, a w akcie urodzenia widnieje „ojciec nieznany” lub dane fikcyjne. W takiej sytuacji, zanim w ogóle zaczniemy rozmowę o pieniądzach ze spadku, musimy przeprowadzić sądowe ustalenie ojcostwa.

Czy można ustalić ojcostwo po śmierci rodzica?

Tak, i jest to częstszy scenariusz, niż myślisz. Często matki nie chcą „ciągać po sądach” ojca dziecka za jego życia, licząc na dobrowolną pomoc, albo po prostu nie chcą niszczyć mu życia. Jednak po śmierci ojca perspektywa się zmienia – w grę wchodzi zabezpieczenie finansowe dziecka.

Sądowe ustalenie ojcostwa po śmierci domniemanego ojca jest możliwe, ale procesowo skomplikowane. Pozwanym w takiej sprawie nie jest już ojciec (bo nie żyje), ale kurator ustanowiony przez sąd. Kluczowym dowodem są zazwyczaj badania DNA.

Ojciec zostawił testament – czy może pominąć nieślubne dziecko?

Wyobraźmy sobie sytuację: Twój biologiczny ojciec spisał testament, w którym cały majątek zapisał „swojej ukochanej żonie i dzieciom z małżeństwa”, całkowicie Cię pomijając. Czy to oznacza, że nie dostaniesz ani grosza?

Absolutnie nie. Tutaj wchodzi do gry instytucja, która jest moją specjalnością – zachowek.

Polskie prawo chroni zstępnych (czyli dzieci, wnuki) przed całkowitym wykluczeniem z majątku rodzinnego. Jeśli zostałeś pominięty w testamencie, a dziedziczyłbyś z ustawy (a jako dziecko – dziedziczyłbyś), należy Ci się zapłata określonej sumy pieniędzy od spadkobierców testamentowych.

Wysokość zachowku to zazwyczaj:

• 1/2 tego, co dostałbyś przy dziedziczeniu ustawowym.
• 2/3 tego, jeśli w chwili śmierci ojca byłeś trwale niezdolny do pracy lub małoletni (poniżej 18 roku życia).

Warto tu zaznaczyć, że dochodzenie zachowku to nie jest „żebranina”. To Twoje roszczenie wynikające wprost z przepisów. Aby je zrealizować, często konieczny jest pozew o zachowek.

Czy można wydziedziczyć nieślubne dziecko?

Wielu ojców, chcąc chronić majątek swojej „oficjalnej” rodziny, próbuje w testamencie wydziedziczyć potomstwo z innych związków. Musisz jednak wiedzieć, że słowo „wydziedziczam” napisane na kartce papieru to za mało.

Skuteczne wydziedziczenie wymaga podania w testamencie konkretnej, prawdziwej i poważnej przyczyny (np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych, przestępstwo przeciwko spadkodawcy). Sam fakt, że ojciec nie utrzymywał z Tobą kontaktów, zazwyczaj NIE JEST podstawą do wydziedziczenia, zwłaszcza jeśli to on zerwał te kontakty lub nigdy nie dążył do ich nawiązania.

Podatek od spadku – czy nieślubne dziecko płaci więcej?

To kolejna dobra wiadomość. W prawie podatkowym również obowiązuje zasada równości. Dzieci (zarówno ślubne, jak i nieślubne) należą do tzw. zerowej grupy podatkowej.

Oznacza to, że możesz skorzystać z całkowitego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Warunek jest jeden: musisz zgłosić nabycie spadku do Urzędu Skarbowego w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu lub zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza.

Jeśli przegapisz ten termin, „wpadniesz” w I grupę podatkową i będziesz musiał zapłacić podatek na zasadach ogólnych. Więcej o tym, jak tego uniknąć, przeczytasz w artykule: zachowek bez podatku.

Konflikt z „drugą rodziną” – jak się przygotować?

Nie będę Cię oszukiwał. Sprawy spadkowe z udziałem dzieci pozamałżeńskich są trudne psychicznie. Często po drugiej stronie sali sądowej siedzi wdowa, która o Twoim istnieniu dowiedziała się dopiero po śmierci męża, albo przyrodnie rodzeństwo, które widzi w Tobie zagrożenie dla swojego majątku.

Emocje biorą górę, padają oskarżenia, próby ukrywania majątku spadkowego. Dlatego tak ważne jest, aby nie podchodzić do tego emocjonalnie, ale strategicznie. Należy skompletować dokumenty do stwierdzenia nabycia spadku i działać metodycznie.

Pamiętaj, że w sądzie liczą się dowody, a nie to, kto głośniej krzyczy czy kto czuje się bardziej skrzywdzony moralnie. Twoje pochodzenie nie jest Twoją winą ani wstydem – jest faktem prawnym, który rodzi konkretne uprawnienia finansowe.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania