Podatek od zachowku

Czy zachowek to dochód? Podatek PIT vs Podatek od spadków

To jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszę w kancelarii podczas pierwszej kawy z Klientem. „Mecenasie, czy ja muszę to wpisywać do PIT-u w kwietniu?”. Odpowiedź brzmi: nie.

Zachowek, mimo że jest wypłacany w pieniądzu (zazwyczaj), nie jest traktowany jako Twój zarobek. Prawo podatkowe klasyfikuje go w tej samej szufladce co spadek czy darowiznę. Oznacza to, że obowiązuje Cię Ustawa o podatku od spadków i darowizn, a nie ustawa o PIT.

Dlaczego to dobra wiadomość? Bo podatki dochodowe są wysokie i rzadko można ich uniknąć. Natomiast podatek od spadków (w tym od zachowku) oferuje potężne zwolnienia dla rodziny, o których piszę poniżej. Pamiętaj jednak, że ignorancja nie zwalnia z odpowiedzialności – jeśli zignorujesz zgłoszenie, Urząd Skarbowy upomni się o swoje.

Zwolnienie z podatku od zachowku (Art. 4a) – jak skorzystać?

Większość spraw o ile wynosi zachowek, które prowadzę, toczy się w kręgu najbliższej rodziny. Dzieci pozywają rodzica, rodzeństwo pozywa brata itd. W takich sytuacjach (na szczęście!) działa tzw. „zerowa grupa podatkowa”.

Jeśli uprawnionym do zachowku (czyli Tobą) jest:

• Małżonek,
• Zstępny (dziecko, wnuk, prawnuk),
• Wstępny (rodzic, dziadek),
• Pasierb,
• Rodzeństwo,
• Ojczym lub macocha,

…to możesz zachować całą kwotę zachowku dla siebie. Nie oddasz fiskusowi ani złotówki, nawet jeśli wywalczyliśmy w sądzie milion złotych.

Kiedy zaczyna biec termin 6 miesięcy na zgłoszenie?

Tu zaczynają się schody, na których potykają się nawet doświadczeni księgowi. W przypadku zwykłego dziedziczenia termin biegnie od uprawomocnienia się postanowienia sądu o nabyciu spadku. Ale przy zachowku jest inaczej!

Zgodnie z przepisami, obowiązek podatkowy przy zachowku powstaje z chwilą zaspokojenia roszczenia. Mówiąc po ludzku: z chwilą, gdy pieniądze fizycznie trafią do Twojej kieszeni (lub na konto).

Jeśli pozew o zachowek zakończył się wyrokiem lub ugodą, a druga strona przelewa Ci pieniądze w ratach, każdą ratę teoretycznie powinieneś traktować jako osobny moment powstania obowiązku podatkowego. W praktyce najbezpieczniej jest zgłosić nabycie w ciągu 6 miesięcy od pierwszej wpłaty (jeśli jest całościowa) lub konsultować każdą transzę.

Wiele osób myśli: „Zgłoszę dopiero jak dostanę wyrok”. To błąd, jeśli pieniądze dostałeś wcześniej (np. dobrowolnie). Z drugiej strony, jeśli masz wyrok, a pieniędzy nie ma na koncie – obowiązek podatkowy (co do zasady w przypadku zachowku) jeszcze nie powstał, bo nie doszło do przysporzenia majątkowego. To subtelna różnica, która ratuje skórę.

Druk SD-Z2 przy zachowku – jak to ugryźć?

Wypełnienie tego druku to dla wielu moich Klientów stres. Niepotrzebnie. Najważniejsze pola to wskazanie, od kogo pochodzą pieniądze (zobowiązany do zapłaty zachowku) i jaki jest Twój stopień pokrewieństwa ze spadkodawcą. Dokładne informacje o tym procesie znajdziesz w moim artykule o tym, jak wypełnić formularz SD-Z2.

Pamiętaj, by do zgłoszenia dołączyć dowód otrzymania pieniędzy (potwierdzenie przelewu). Urząd Skarbowy musi widzieć przepływ środków.

Ile zapłacisz, jeśli nie jesteś najbliższą rodziną?

Czasami zachowek należy się dalszym krewnym (choć to rzadkość, bo krąg uprawnionych jest wąski – art. 991 KC). Jeśli jednak z jakiegoś powodu wypadłeś z „zerowej grupy” (np. spóźniłeś się ze zgłoszeniem SD-Z2 o jeden dzień!), wpadasz w standardowe tryby opodatkowania dla I Grupy Podatkowej.

Wtedy obowiązują kwoty wolne od podatku (w 2026 roku są one wyższe niż dawniej, po ostatnich waloryzacjach). Podatek płacisz tylko od nadwyżki ponad kwotę wolną. Stawki są progresywne (3%, 5%, 7% – w zależności od wartości).

Odsetki od zachowku a podatek

To jest temat, o którym zapomina 99% poradników. Jeśli wywalczyłeś w sądzie zachowek wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (a te przy długich procesach potrafią być gigantyczne!), to musisz uważać.

Odsetki to nie spadek. Odsetki to przychód z innych źródeł.

Oznacza to, że kwota główna zachowku jest zwolniona z podatku (jeśli złożysz SD-Z2), ale odsetki… podlegają opodatkowaniu PIT (podatek dochodowy)! Urząd Skarbowy traktuje odsetki jako rekompensatę za to, że nie mogłeś korzystać z pieniędzy, a nie jako część masy spadkowej. To pułapka, w którą wpada wielu. W takim przypadku odsetki musisz wykazać w rocznym zeznaniu PIT.

Ugoda a podatek – czy to coś zmienia?

Często doradzam Klientom, że ugoda o zachowek jest lepsza niż wieloletni proces. Czy ma to wpływ na podatki? Co do zasady – mechanizm jest ten sam. Ugoda określa kwotę, a moment wpłaty wyznacza termin zgłoszenia do US. Warto jednak w treści ugody precyzyjnie określić, co jest kwotą główną zachowku, aby uniknąć wątpliwości skarbówki, czy przypadkiem nie jest to inna forma odpłatności.

Działasz sam czy z prawnikiem?

Prawo spadkowe i podatkowe to system naczyń połączonych. Czasami jeden ruch (np. sposób sformułowania pozwu lub ugody) decyduje o tym, czy zapłacisz tysiące złotych podatku, czy będziesz zwolniony.

Jeśli zastanawiasz się nad strategią – czy to, jak uniknąć płacenia zachowku jako zobowiązany, czy jak go bezpiecznie odebrać jako uprawniony – musisz patrzeć na sprawę całościowo.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania