Procedura wydziedziczenia spadkobiercy

Czym tak naprawdę jest wydziedziczenie? (To nie to, co myślisz)

Wielu Klientów przychodzi do mojej kancelarii we Wrocławiu i mówi: „Panie Mecenasie, nie przepisałem nic synowi w testamencie, więc go wydziedziczyłem”. Muszę ich wtedy wyprowadzać z błędu.

Potoczne rozumienie tego słowa różni się od definicji prawnej. Jeśli po prostu nie uwzględnisz kogoś w testamencie, to owszem – nie dostanie on spadku bezpośrednio, ale wciąż ma prawo wyciągnąć rękę po zachowek (czyli zazwyczaj połowę tego, co by dostał ustawowo). To potężne obciążenie finansowe dla osoby, którą faktycznie chciałeś obdarować.

Prawdziwe wydziedziczenie (w sensie art. 1008 Kodeksu cywilnego) to pozbawienie tego krewnego również prawa do zachowku. Sprawia ono, że w świetle prawa traktujemy taką osobę tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Jest to procedura surowa i wymagająca precyzji.

Jakie są ustawowe przyczyny wydziedziczenia?

Aby procedura była skuteczna, w testamencie musisz powołać się na jedną z trzech przesłanek. Nie możesz ich wymyślać – lista jest zamknięta. Jeśli powód nie pasuje do tej listy, sąd go odrzuci, a „wydziedziczony” i tak dostanie pieniądze.

1. Uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego

Brzmi skomplikowanie, prawda? Przetłumaczmy to na ludzki język. Chodzi o sytuację, w której Twój bliski żyje w sposób, którego społeczeństwo nie akceptuje, i robi to wbrew Twojej woli. Kluczowe słowo to „uporczywość”. Jednorazowy wybryk nie wystarczy.

Przykłady z sali sądowej:

• Życie z przestępczości (zawodowy złodziej, oszust).
• Ciężkie uzależnienie od alkoholu lub narkotyków, z którym spadkobierca nie walczy, mimo próśb rodziny.
• Utrzymywanie się z prostytucji lub sutenerstwa (choć orzecznictwo bywa tu różne, kluczowy jest element „uporczywości”).

2. Dopuszczenie się przestępstwa przeciwko Tobie lub Twoim bliskim

Tu sprawa jest jaśniejsza. Jeśli syn pobił ojca, groził mu śmiercią (i są na to dowody, np. wyrok karny lub zgłoszenia na policję), albo okradł matkę – mamy podstawę do wydziedziczenia. Musi to być przestępstwo umyślne przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności, albo rażąca obraza czci.

3. Uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych

To jest „król” powodów wydziedziczenia. 90% spraw, które prowadzę, opiera się na tym punkcie. Co to oznacza w praktyce?

• Zerwanie kontaktów: Syn wyjechał za granicę 10 lat temu, nie dzwoni, nie odpisuje na listy, nie interesuje się Twoim zdrowiem.
• Brak pomocy w chorobie: Ty leżysz w szpitalu, a córka, mimo że mieszka ulicę dalej, ani razu Cię nie odwiedziła i nie zrobiła zakupów.
• Niepłacenie alimentów: Jeśli sąd zasądził alimenty na Twoją rzecz od dzieci, a one ich nie płacą.

Pamiętaj jednak, że jeśli zerwanie kontaktów wynika z Twojej winy (np. wyrzuciłeś dziecko z domu), sąd może uznać wydziedziczenie za bezskuteczne.

Jak sformułować wydziedziczenie w testamencie?

To jest moment, w którym najwięcej osób popełnia błąd. Piszą: „Wydziedziczam moją córkę Annę, bo była niedobrą córką”. To zdanie jest warte tyle, co papier, na którym je napisano – czyli nic.

Testament musi zawierać opis konkretnych zachowań. Nie musisz pisać powieści, ale musisz dać sądowi „mięso”.

Przykład dobrego zapisu:
„Wydziedziczam mojego syna Jana Kowalskiego, ponieważ uporczywie nie dopełnia względem mnie obowiązków rodzinnych. Od 2015 roku zerwał ze mną wszelkie kontakty, nie odwiedza mnie, nie dzwoni, mimo moich prób nawiązania kontaktu. Ponadto, w czasie mojej ciężkiej choroby w 2023 roku, odmówił mi pomocy i opieki, mimo że o nią prosiłem.”

Widzisz różnicę? Tu są daty, fakty i opis „uporczywości”. Taki zapis jest znacznie trudniejszy do podważenia i obalenia wydziedziczenia w sądzie.

Pułapka: Wydziedziczyłem syna, a co z wnukami?

To jest ten moment, w którym wielu spadkodawców blednie. Prawo działa tutaj w sposób, który dla wielu jest nieintuicyjny. Zgodnie z przepisami, wydziedziczony traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.

Kto dziedziczy (lub ma prawo do zachowku), gdyby Twój syn nie żył? Jego dzieci, czyli Twoje wnuki.

Jeśli wydziedziczysz syna Jana, bo jest hazardzistą, prawo do zachowku przechodzi automatycznie na jego dzieci. Jeśli wnuki są małoletnie, zachowek dla wnuków wynosi aż 2/3 udziału spadkowego (a nie 1/2). Może się więc okazać, że zamiast uchronić majątek, naraziłeś spadkobiercę (np. drugiego syna) na jeszcze wyższe koszty.

Wydziedziczenie a niegodność dziedziczenia – czy to to samo?

Nie, choć skutek jest podobny (brak zachowku). Różnica leży w procedurze:

• Wydziedziczenie: Robisz Ty (spadkodawca) w testamencie. To Twój akt woli.
• Niegodność dziedziczenia: Stwierdza sąd PO Twojej śmierci, na wniosek innego spadkobiercy. Stosuje się to w sytuacjach ekstremalnych (np. ktoś sfałszował testament, zabił spadkodawcę, groźbą zmusił do napisania testamentu).

Wydziedziczenie jest prostsze, bo zależy od Ciebie. Uznanie za niegodnego to ciężki proces sądowy, w którym trzeba udowodnić przestępstwo.

Czy można cofnąć wydziedziczenie? Przebaczenie.

Tak. Prawo przewiduje instytucję przebaczenia. Jeśli po sporządzeniu testamentu przebaczysz synowi (nawet ustnie, w emocjach, na łożu śmierci), wydziedziczenie staje się bezskuteczne.

Wystarczy, że syn udowodni w sądzie, że doszło do pojednania. Nie musisz pisać nowego testamentu (choć dla porządku warto by było zmienić lub odwołać testament). Przebaczenie to akt emocjonalny, a sądy podchodzą do niego z dużą dozą empatii.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania