Testament ustny

Czym dokładnie jest testament ustny i dlaczego prawnicy go nie lubią?

Będę z Tobą szczery. Jako adwokat zajmujący się prawem spadkowym, traktuję testamenty ustne jako „zło konieczne”. Dlaczego? Ponieważ są to tzw. testamenty szczególne. Prawo przewiduje je tylko na sytuacje awaryjne, kiedy nie masz szans pójść do notariusza, ani nawet spisać woli własnoręcznie na kartce papieru.

W roku 2026, mimo cyfryzacji sądów, zasady dotyczące tej formy dziedziczenia pozostają surowe i analogowe. Tu nie ma miejsca na nagrania wideo czy wiadomości głosowe na WhatsAppie (choć klienci często o to pytają). Liczy się „żywe słowo” wypowiedziane do ludzi.

Problem polega na tym, że pamięć ludzka jest ulotna, a interesowność – wieczna. Dlatego sądy podchodzą do testamentów ustnych z ogromną nieufnością, szukając najmniejszego błędu, by je podważyć.

Dwa filary ważności: Kiedy można mówić, zamiast pisać?

Nie możesz po prostu wstać od niedzielnego obiadu i powiedzieć: „Słuchajcie, jak umrę, dom jest dla Marka”. To nie zadziała. Aby testament ustny był ważny, musi wystąpić przynajmniej jedna z dwóch przesłanek:

1. Obawa rychłej śmierci

To najczęstsza przyczyna. Ale co to znaczy „rychła”? Orzecznictwo jest tu bezlitosne. Nie chodzi o to, że spadkodawca jest stary i „może umrzeć w każdej chwili”.

Chodzi o sytuację, w której – obiektywnie lub subiektywnie – śmierć wydaje się nieuchronna w najbliższym czasie. Może to być nagły zawał, wypadek komunikacyjny, albo gwałtowne pogorszenie się choroby przewlekłej. Jeśli Twój bliski choruje od lat, ale jego stan jest stabilny, a on nagle postanawia wygłosić testament ustny – sąd może uznać, że miał czas i siłę, by napisać testament własnoręczny.

2. Brak możliwości zachowania formy zwykłej

Druga sytuacja to momenty, gdy śmierć niekoniecznie zagląda w oczy, ale warunki zewnętrzne uniemożliwiają sporządzenie normalnego testamentu. Przykłady? Powódź odcinająca dom od świata, działania wojenne, katastrofa w kopalni, brak papieru i długopisu w warunkach ekstremalnych. W dzisiejszych czasach są to sytuacje rzadsze, ale nadal możliwe.

Świadkowie – najsłabsze ogniwo

To tutaj 90% spraw o testament ustny upada w sądzie. Wymogi są rygorystyczne:

• Liczba: Musi być ich co najmniej trzech. Dwóch nie wystarczy.
• Jednoczesność: Muszą być obecni w tym samym czasie i miejscu. Spadkodawca musi mówić do nich wszystkich naraz. Sytuacja, w której dziadek mówi wolę jednemu wnukowi rano, a dwóm sąsiadkom wieczorem – jest niedopuszczalna.
• Świadomość: Muszą rozumieć, że uczestniczą w ogłaszaniu ostatniej woli. Nie mogą to być przypadkowi przechodnie, którzy „coś tam słyszeli”.

Jak utrwalić testament ustny? (Masz mało czasu!)

Słowa ulatują, dlatego prawo wymaga ich „skrystalizowania”. Masz na to dwie drogi. Jeśli je zlekceważysz, nabycie spadku na podstawie tych słów będzie niemożliwe.

Metoda 1: Spisanie oświadczenia (Protokół)

Treść testamentu ustnego może zostać spisana przez jednego ze świadków albo osobę trzecią. Musi to nastąpić przed upływem roku od złożenia oświadczenia.

Co musi zawierać pismo?

• Datę i miejsce złożenia oświadczenia.
• Datę i miejsce sporządzenia pisma.
• Dokładną treść ostatniej woli.
• Podpisy spadkodawcy i dwóch świadków ALBO wszystkich świadków.

Metoda 2: Przesłuchanie przed sądem

Jeśli nie spisano woli (bo np. spadkodawca zmarł chwilę później, a nikt nie pomyślał o protokole), treść testamentu można stwierdzić przed sądem. Wszyscy trzej świadkowie muszą złożyć zgodne zeznania.

Uwaga na termin! Masz na to tylko 6 miesięcy od otwarcia spadku (czyli od śmierci). Jeśli w tym czasie nie złożysz wniosku do sądu, a świadkowie nie zostaną przesłuchani – testament przepada.

Czy testament ustny chroni przed zachowkiem?

Wielu Klientów ma nadzieję, że taka „nietypowa” forma pozwoli ominąć kwestie finansowe z rodziną. Niestety, muszę Cię rozczarować. Forma testamentu nie ma wpływu na prawo do zachowku. Jeśli spadkodawca ustnie przepisał wszystko na jedną osobę, pomijając inne dzieci czy małżonka, to ci pominięci mają pełne prawo ubiegać się o zachowek.

Co więcej, często w testamentach ustnych pojawia się próba wydziedziczenia („Synowi X nic nie daję, bo był niedobry”). Pamiętaj jednak, że skuteczne wydziedziczenie wymaga podania konkretnej, prawdziwej przyczyny. W emocjonalnym, ustnym oświadczeniu rzadko jest ona sformułowana precyzyjnie prawnie, co otwiera drogę do podważenia takiego zapisu.

Ważność testamentu ustnego – termin przydatności

To jest szczegół, o którym zapomina 99% osób. Testament szczególny (w tym ustny) ma „termin ważności”. Traci on moc po upływie 6 miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały jego sporządzenie.

Co to znaczy w praktyce? Jeśli wujek sporządził testament ustny w szpitalu przed operacją (bojąc się śmierci), ale operacja się udała, wujek wyzdrowiał i żył jeszcze rok – testament ustny jest nieważny. Powinien był w tym czasie sporządzić nowy, „normalny” testament (np. notarialny lub własnoręczny).

Wyjątek? Oczywiście, jeśli spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu, testament pozostaje w mocy.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o testament ustny