Zachowek – Co to jest, komu przysługuje i jak go obliczać?
Jako adwokat, który od lat prowadzi sprawy spadkowe, wiem, że temat ten budzi wiele emocji. Zachowek to uprawnienie, które przysługuje małżonkom, dzieciom, a czasem wnukom spadkodawcy, gwarantujące im otrzymanie pewnej części spadku. Jest to prawo, które obowiązuje nawet w sytuacjach, gdy spadkodawca w testamencie wyznaczył innego spadkobiercę lub przekazał swój majątek (na przykład mieszkanie lub pieniądze) komuś innemu jeszcze za życia.
Czym jest zachowek i kiedy trzeba się liczyć z obowiązkiem jego zapłaty?
Ważne jest zrozumienie, że roszczenie o zachowek dotyczy wyłącznie wypłaty określonej sumy pieniężnej. Nie można za jego pomocą domagać się wydania konkretnych przedmiotów ze spadku (chyba że strony ustalą inaczej w drodze ugody). Zachowek rekompensuje stratę ekonomiczną pokrzywdzonego spadkobiercy, ale nie umożliwia automatycznego odzyskania przedmiotów o wartości sentymentalnej.
Komu przysługuje zachowek, kto ma do niego prawo?
Zgodnie z Kodeksem cywilnym, zachowek przypada zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wśród osób, które mogą domagać się zachowku, nie ma rodzeństwa spadkodawcy! Brat ani siostra zmarłego nie mają prawa do tego świadczenia.
Warto pamiętać, że małżonek może być pozbawiony zachowku w sytuacji, kiedy spadkodawca wniósł uzasadniony pozew o rozwód z wyłącznej winy drugiego małżonka, ale sprawa nie zakończyła się prawomocnie przed jego śmiercią.
Kto jest zobowiązany do płacenia zachowku?
Zobowiązanym do zapłaty jest ten ze spadkobierców, który otrzymał ze spadku więcej, niż by mu się należało przy dziedziczeniu ustawowym. Odpowiedzialność ponosi także obdarowany (osoba, która otrzymała darowiznę), beneficjent zapisu windykacyjnego, a także osoba, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej doliczone do spadku.
Testament, zachowek a dziedziczenie ustawowe
Zdarza się, że spadkodawca chce, żeby jego majątek przypadł tylko niektórym spośród spadkobierców ustawowych lub nawet komuś, kto wcale by po nim nie dziedziczył. Spadkodawcy najczęściej próbują osiągać ten cel na dwa sposoby:
- Sporządzenie odpowiedniego testamentu. W ten sposób albo przekazują cały majątek w ramach powołania do spadku, lub korzystają z tzw. zapisu windykacyjnego do przekazania własności nieruchomości (która nierzadko wyczerpuje cały spadek). Jeżeli tak właśnie było w Twoim przypadku, to na pewno możesz domagać się zachowku.
- Przekazanie majątku w darowiźnie. Drugim sposobem jest przekazanie jeszcze za życia wszystkich wartościowych przedmiotów (mieszkanie, pieniądze, firmę) w postaci darowizny. Spadkodawcy często błędnie uważają, że w ten sposób osoba obdarowana uniknie płacenia. Nic bardziej mylnego. W takim wypadku osoba pokrzywdzona będzie mogła domagać się sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku lub jego uzupełnienia.
„Pusty spadek” a orzecznictwo Sądu Najwyższego
Często spotykam się z pytaniem: „Panie Mecenasie, ale w spadku nic nie ma, bo ojciec wszystko darował bratu 5 lat temu. Czy to koniec?”. Absolutnie nie. Nawet jeśli spadkodawca nie pozostawił po sobie żadnego majątku (tzw. „pusty spadek”), darowizny dolicza się do substratu zachowku.
Potwierdza to ugruntowane orzecznictwo. Warto przytoczyć choćby wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2008 r. (sygn. akt III CSK 255/07). Sąd wyraźnie wskazał, że celem instytucji zachowku jest ochrona najbliższych przed swobodnym rozrządzaniem majątkiem przez spadkodawcę (także w drodze darowizn), co mogłoby doprowadzić do faktycznego pozbawienia ich udziału w spadku. Oznacza to, że nawet jeśli „na koncie jest zero”, masz prawo żądać pieniędzy od osoby obdarowanej.
Jak oblicza się zachowek? – Wysokość zachowku
Ogólna zasada jest taka, że tytułem zachowku należy się połowa wartości udziału spadkowego, który otrzymałby dany spadkobierca przy dziedziczeniu ustawowym. Jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni, wówczas zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.
Aby ułatwić zrozumienie tych ułamków, przygotowałem prostą tabelę:
| Sytuacja uprawnionego | Udział spadkowy (gdyby nie było testamentu) | Wysokość zachowku |
|---|---|---|
| Osoba dorosła, zdolna do pracy | Np. 1/2 spadku | 1/4 wartości spadku (połowa z 1/2) |
| Osoba małoletnia | Np. 1/2 spadku | 1/3 wartości spadku (dwie trzecie z 1/2) |
| Osoba trwale niezdolna do pracy | Np. 1/3 spadku | 2/9 wartości spadku (dwie trzecie z 1/3) |
Klucz do sukcesu i wysokiej wygranej leży w zwrocie: „udział spadkowy jaki byłby należny osobie, która chce ubiegać się o zachowek”. Prawidłowe ustalenie tego udziału, czyli tzw. substratu zachowku, pozwala uzyskać znaczną kwotę.
Przeczytaj szczegółowy poradnik: Jak obliczyć zachowek?
Czym jest substrat zachowku?
Substrat zachowku to wartość udziału spadkowego, którego określony ułamek wyznacza nam w konkretnej sprawie wartość należnego świadczenia. W uproszczeniu: to wszystko to, co otrzymałby ze spadku konkretny spadkobierca, gdyby nie było testamentu, a także gdyby nic nie wyszło z majątku spadkodawcy na podstawie zapisu windykacyjnego lub darowizny.
Oblicza się go w dwóch krokach:
- Ustalenie czystej wartości spadku (aktywa pomniejszone o długi spadkowe).
- Doliczenie do tej wartości darowizn dokonanych przez spadkodawcę za życia.
Doliczanie darowizn do substratu zachowku
Określając wysokość substratu zachowku, nie uwzględnia się drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych. Istnieją jednak ważne reguły czasowe i podmiotowe:
- Osoby obce: Darowiznę na rzecz osoby niebędącej spadkobiercą ani uprawnionym do zachowku dolicza się do spadku tylko, jeśli została uczyniona na mniej niż dziesięć lat, licząc wstecz od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy).
- Spadkobiercy i uprawnieni: W przypadku darowizn na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku, dolicza się każdą darowiznę, bez względu na to, kiedy została dokonana. Tutaj nie ma zastosowania 10-letni termin!
Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.
Jak ubiegać się o zachowek? Procedura
Zawsze rekomenduję moim Klientom próbę dochodzenia zachowku na drodze polubownej. Nic nie stoi na przeszkodzie zawarcia ugody dotyczącej zachowku (sporządzonej w asyście adwokata lub notariusza). Dobrym sposobem na rozpoczęcie negocjacji jest profesjonalne, pisemne wezwanie do zapłaty zachowku.
W przypadku, kiedy próby polubownego zakończenia sprawy nie przyniosą efektu, należy skierować pozew o zachowek do właściwego sądu cywilnego.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy można rozłożyć zachowek na raty?
Tak. Sąd, uwzględniając sytuację majątkową i osobistą zobowiązanego, może rozłożyć zasądzone świadczenie na raty (nawet na okres do 10 lat) lub odroczyć termin jego płatności. Wymaga to jednak odpowiedniego wniosku procesowego i dowodów.
Czy od zachowku płaci się podatek?
W przypadku najbliższej rodziny (małżonek, dzieci, wnuki, rodzice) można skorzystać z całkowitego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Warunkiem jest zgłoszenie otrzymania pieniędzy do Urzędu Skarbowego (formularz SD-Z2) w terminie 6 miesięcy od dnia ich faktycznego wpływu.
Czy sąd może obniżyć zachowek?
W wyjątkowych sytuacjach sąd może obniżyć wysokość zachowku, powołując się na art. 5 Kodeksu cywilnego (zasady współżycia społecznego). Dzieje się tak rzadko, np. gdy uprawniony rażąco zaniedbywał spadkodawcę, ale nie został formalnie wydziedziczony.
Jak wycenia się mieszkanie do zachowku?
Przyjmuje się stan mieszkania z chwili dokonania darowizny (lub otwarcia spadku), ale według cen rynkowych z chwili orzekania o zachowku. Jeśli więc mieszkanie zostało wyremontowane przez obdarowanego, wzrost wartości wynikający z remontu nie wlicza się do zachowku.
Czy ubezpieczenie na życie wlicza się do zachowku?
Co do zasady – nie. Suma pieniężna wypłacona z tytułu ubezpieczenia na życie osobie uposażonej nie wchodzi do spadku i nie dolicza się jej do substratu zachowku.
Czy mogę domagać się zachowku za życia rodziców?
Nie. Roszczenie o zachowek powstaje dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy (otwarcia spadku). Wcześniej nie można się go zrzec ani go domagać.
Kto ponosi koszty sądowe?
Wnosząc pozew, należy uiścić opłatę w wysokości 5% wartości przedmiotu sporu. W przypadku wygranej sąd zazwyczaj nakazuje stronie przegranej zwrot tych kosztów na rzecz powoda.
Czy należą się odsetki?
Tak. Jeśli zobowiązany nie wypłaci kwoty w terminie, uprawnionemu należą się ustawowe odsetki za opóźnienie, które mogą znacznie powiększyć ostateczną sumę.
Ile mam czasu na sprawę (przedawnienie)?
Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu lub otwarcia spadku (przy dziedziczeniu ustawowym).
Kiedy nie należy się zachowek?
Zachowku nie otrzymają osoby uznane za niegodne dziedziczenia w toku odrębnego procesu sądowego.
Ponadto spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych zachowku poprzez wydziedziczenie. Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu i mieścić się w katalogu powodów określonych w Kodeksie cywilnym (np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych).
Warto przeczytać również:
O autorze
Nazywam się Iwo Klisz i jestem adwokatem.
Prowadzę ten blog o zachowku od 12 lat. W swojej praktyce zawodowej przeprowadziłem setki takich spraw w sądach w całej Polsce, pomagając Klientom uzyskać należne im pieniądze lub bronić się przed niesłusznymi roszczeniami. Moja wiedza i doświadczenie są regularnie doceniane przez ogólnopolskie media.
Moje komentarze eksperckie znajdziesz m.in. w:
- Gazeta Prawna: Testament w szpitalu, notariusz, podstęp, wydziedziczenie
- Business Insider: Zachowek – komu się należy? Kto jest uprawniony?
Jeśli potrzebujesz pomocy w swojej sprawie, zapraszam do kontaktu.
