Dziedziczenie i zachowek po bracie lub siostrze – kto otrzyma zachowek?

Kto ma prawo do zachowku (i dlaczego nie Ty)?

Zacznijmy od fundamentów. Często w mojej kancelarii we Wrocławiu spotykam się z głębokim przekonaniem Klientów, że skoro są „najbliższą rodziną” dla zmarłego brata kawalera, to należy im się „jakaś część majątku”. To intuicyjne myślenie, ale prawo spadkowe rządzi się twardymi regułami.

Kodeks cywilny tworzy bardzo zamknięty katalog osób, które mogą wyciągnąć rękę po zachowek. Są to:

• Zstępni (czyli dzieci, wnuki, prawnuki zmarłego),
• Małżonek zmarłego,
• Rodzice zmarłego (o ile byliby powołani do spadku z ustawy).

Zauważ, że na tej liście nie ma rodzeństwa. Nie ma też dziadków, wujków, ciotek czy pasierbów. Ustawodawca uznał, że więź ekonomiczna, którą chroni zachowek, dotyczy tylko linii pionowej (rodzice-dzieci) oraz małżeńskiej. Relacja pozioma (brat-siostra) nie jest chroniona w ten sposób.

Oznacza to, że jeśli Twój brat sporządził ważny testament, w którym wszystko zapisał swojej przyjaciółce, sąsiadce czy fundacji na rzecz ochrony żubrów – Ty, jako brat lub siostra, nie dostaniesz nic. Ani majątku, ani zachowku. Twoja sytuacja finansowa czy życiowa nie ma tutaj żadnego znaczenia.

Dziedziczenie ustawowe: Kiedy brat jednak dziedziczy?

Musimy wyraźnie rozróżnić dwie sytuacje: walkę o zachowek i zwykłe dziedziczenie. To, że nie należy Ci się zachowek, nie oznacza, że nigdy nic nie dostaniesz po rodzeństwie.

Jeśli Twój brat lub siostra nie pozostawili testamentu, wchodzimy w tryb tzw. dziedziczenia ustawowego. Tutaj prawo działa według ścisłej kolejki. Jako rodzeństwo wchodzisz do gry w „Grupie 2”, ale dopiero pod pewnymi warunkami:

1. Zmarły nie miał dzieci (zstępnych).
2. Przynajmniej jedno z rodziców zmarłego nie żyje.

Jeżeli zmarły brat miał żonę, ale nie miał dzieci, a Wasi rodzice nie żyją – dziedziczysz Ty (jako rodzeństwo) w zbiegu z wdową po bracie. Wtedy stajesz się normalnym spadkobiercą, właścicielem ułamkowej części mieszkania czy konta w banku. Nie musisz prosić o zachowek, bo dostajesz „żywy” majątek.

Problem pojawia się w momencie, gdy zmarły postanowił inaczej rozporządzić majątkiem i napisał ostatnią wolę.

Wyjątek od reguły: Kiedy rodzeństwo MOŻE dostać pieniądze?

Prawo lubi komplikacje. Mimo że wyżej napisałem „nie należy się”, istnieje pewna specyficzna konfiguracja zdarzeń, w której pieniądze z tytułu zachowku po bracie trafią do Twojej kieszeni. Chodzi o tzw. dziedziczenie roszczenia o zachowek.

Wyobraźmy sobie taki scenariusz (analizuję takie przypadki niemal co miesiąc):

1. Umiera Twój Brat (Spadkodawca). Zostawił testament na rzecz obcej osoby.
2. Żyje Wasz Ojciec. Ojcu – jako rodzicowi – należy się zachowek po synu (Twoim bracie).
3. Ojciec jednak umiera np. 3 miesiące po Bracie, zanim zdążył odebrać pieniądze od spadkobiercy testamentowego.
4. Ty jesteś jedynym spadkobiercą po Ojcu.

Co się wtedy dzieje? Wraz ze spadkiem po Ojcu, przejmujesz jego prawa majątkowe. Jednym z tych praw jest roszczenie o zachowek po Twoim bracie. W tej sytuacji możesz pozwać spadkobiercę brata o zapłatę. Nie robisz tego jednak jako „brat” (bo brat nie ma prawa), ale jako „spadkobierca uprawnionego rodzica”.

Jest to mechanizm skomplikowany i wymaga precyzyjnego ustalenia dat śmierci oraz kręgu spadkobierców. Dziedziczenie roszczenia o zachowek to temat, na którym wykłada się wielu prawników niebędących specjalistami w prawie spadkowym, ponieważ łatwo tu o błąd w obliczeniach terminów przedawnienia.

Chcę spisać testament – czy muszę wydziedziczać brata?

Odwróćmy sytuację. To Ty jesteś właścicielem majątku, nie masz dzieci ani żony, i chcesz przepisać mieszkanie na przyjaciela. Boisz się jednak, że Twoja siostra, z którą nie rozmawiasz od lat, podważy testament albo zażąda pieniędzy.

Mam dla Ciebie dobrą wiadomość. W przypadku rodzeństwa sprawa jest banalnie prosta. Nie musisz stosować instytucji wydziedziczenia (pozbawienia prawa do zachowku), bo… Twoja siostra tego prawa i tak nie ma.

Wystarczy, że sporządzisz testament, w którym pominiesz rodzeństwo. To wszystko. Nie musisz pisać „wydziedziczam moją siostrę, bo była dla mnie niedobra”. Takie uzasadnienia są potrzebne przy dzieciach czy rodzicach. Przy rodzeństwie wystarczy samo pominięcie w testamencie. Siostra nie otrzyma spadku, a ponieważ nie należy do kręgu uprawnionych do zachowku – nie otrzyma też ani grosza tytułem spłaty.

Rodzeństwo przyrodnie a zachowek

Często pytacie mnie: „A co z bratem przyrodnim? Czy on jest traktowany gorzej?”. Z punktu widzenia prawa spadkowego, rodzeństwo przyrodnie (mające z Tobą tylko jednego wspólnego rodzica) jest traktowane dokładnie tak samo jak rodzeństwo rodzone.

Oznacza to, że:

• W dziedziczeniu ustawowym – brat przyrodni dziedziczy na równi z rodzonym.
• W kwestii zachowku – brat przyrodni tak samo nie ma prawa do zachowku po Tobie.

Czy dzieci rodzeństwa (bratankowie, siostrzenice) dostaną zachowek?

To kolejne pytanie, które pojawia się w kontekście „szukania pieniędzy” w masie spadkowej. Skoro brat nie żyje, to może jego dzieci (Twoi bratankowie) mogą o coś walczyć?

Odpowiedź brzmi: NIE. Skoro sam brat nie był uprawniony do zachowku, to jego zstępni (dzieci, wnuki) również nie nabywają takiego uprawnienia. Prawo do zachowku jest ściśle związane z bliskością relacji (rodzice-dzieci-małżonek). Dalsza rodzina, wujostwo czy kuzynostwo, jest z tego kręgu wyłączona.

Jedyną sytuacją, w której bratankowie dziedziczą, jest brak testamentu. Wtedy wchodzą w miejsce swojego zmarłego rodzica. Ale jeśli jest testament na osobę trzecią – zostają z niczym.

Pamiętaj o długach!

Na koniec ważna uwaga. Skupiamy się na aktywach, ale spadek to też pasywa. Jeśli dziedziczysz po bracie (bo nie było testamentu), pamiętaj, że dziedziczysz też jego kredyty. Długi spadkowe potrafią zrujnować finanse, jeśli w porę nie przyjmiesz spadku z dobrodziejstwem inwentarza (co na szczęście obecnie dzieje się „z automatu”, ale warto dopilnować spisu inwentarza).

Jeśli natomiast zostałeś pominięty w testamencie brata – masz ten komfort, że długi Cię nie interesują. Odpowiedzialność za nie ponosi ten, kto został powołany do spadku w testamencie.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o zachowek dla rodzeństwa