Odrzucenie spadku a zachowek

Jak działa odrzucenie spadku? (Perspektywa 2026)

Zanim przejdziemy do pieniędzy, czyli zachowku, musisz zrozumieć, co tak naprawdę robisz, składając oświadczenie u notariusza. Wielu Klientów, którzy trafiają do mojej kancelarii we Wrocławiu, traktuje odrzucenie spadku jako prosty przycisk „anuluj”. Myślą: „Nie chcę mieć z tą rodziną nic wspólnego, odrzucam i mam spokój”.

Niestety, prawo spadkowe to system naczyń połączonych. Zgodnie z przepisami, spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. To brzmi technicznie, ale konsekwencje są życiowe.

Wyobraź sobie drzewo genealogiczne. Kiedy Ty „wypadasz” z gry przez odrzucenie spadku, Twoje miejsce zajmują Twoi zstępni (dzieci, a potem wnuki). To nie jest koniec problemu, to tylko przesunięcie go na kolejne pokolenie. W roku 2026, przy rosnącej świadomości prawnej wierzycieli, odrzucenie spadku jest narzędziem, którym trzeba posługiwać się chirurgicznie precyzyjnie.

Czy mogę odrzucić spadek i żądać zachowku?

To jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszę przy kawie w kancelarii. Scenariusz zazwyczaj wygląda tak: Spadkodawca zostawił testament, w którym powołał Cię do spadku, ale majątek jest obciążony jakimiś dziwnymi zapisami, albo po prostu wolisz gotówkę (zachowek) zamiast ułamka w nieruchomości, o którą będziesz się kłócić przez lata.

Zasadnicza odpowiedź brzmi: NIE. W polskim prawie (z nielicznymi wyjątkami dotyczącymi dziedziczenia testamentowego przy specyficznych układach, co jest rzadkością), odrzucenie spadku traktuje się jako rezygnację z bycia spadkobiercą. A skoro nie jesteś spadkobiercą (bo „nie dożyłeś”), to tracisz też status osoby uprawnionej do zachowku.

Jest to logiczne – zachowek ma chronić tych, którzy nic nie dostali wbrew swojej woli. Jeśli Ty z własnej woli mówisz „nie chcę”, system prawny zakłada, że nie potrzebujesz ochrony. Dlatego strategia „odrzucę spadek, żeby wyciągnąć czystą gotówkę z zachowku” jest zazwyczaj błędna i prowadzi do utraty wszystkiego.

Odrzucenie spadku a obowiązek zapłaty zachowku

Odwróćmy teraz sytuację. To Ty jesteś spadkobiercą (ustawowym lub testamentowym), ale wiesz, że zgłosi się do Ciebie „wydziedziczona” rodzina z żądaniem zapłaty zachowku. Kwoty mogą być ogromne. Czy odrzucenie spadku a zachowek w tym kontekście to dobre rozwiązanie?

Tak, jeśli odrzucisz spadek, przestajesz być spadkobiercą. A skoro nie jesteś spadkobiercą, nie możesz być pozwany o zapłatę zachowku (z pewnymi wyjątkami dotyczącymi darowizn, o czym za chwilę). Odpowiedzialność za zapłatę zachowku przechodzi na osobę, która dziedziczy w Twoje miejsce.

Przykład? Otrzymujesz w spadku mieszkanie warte 600 tys. zł, ale wiesz, że Twoje rodzeństwo zażąda 300 tys. zł zachowku. Jeśli odrzucisz spadek, nie dostaniesz mieszkania, ale też nie zapłacisz zachowku. Mieszkanie (i problem spłaty rodzeństwa) przejdzie na kolejną osobę w kolejce – np. Twoje dzieci.

Haczyk: Odrzucenie spadku a darowizny otrzymane za życia

Tutaj sprawa robi się skomplikowana i jest to moment, w którym bez adwokata łatwo popełnić błąd kosztujący majątek. Musisz wiedzieć, że odrzucenie spadku nie uwalnia Cię od odpowiedzialności z tytułu zachowku, jeśli otrzymałeś od zmarłego darowizny.

Jeśli spadkodawca przepisał na Ciebie dom 5 lat przed śmiercią, a Ty teraz odrzucisz „pusty” spadek (bo na koncie zmarłego zostało 100 zł), to uprawnieni do zachowku i tak mogą Cię pozwać! Wtedy odpowiadasz nie jako spadkobierca, ale jako obdarowany. To tzw. subsydiarna odpowiedzialność obdarowanego.

Wiele osób myśli: „Odrzucę spadek, więc nie jestem spadkobiercą, nic mi nie zrobią”. To mit. Jeśli dostałeś znaczącą darowiznę, zachowek a darowizna to temat, który wróci do Ciebie jak bumerang.

Odrzucenie spadku a małoletnie dzieci – bomba z opóźnionym zapłonem

Wspomniałem wcześniej, że odrzucenie spadku przesuwa dziedziczenie na Twoje dzieci. Jeśli są pełnoletnie – pół biedy, pójdą do notariusza i też odrzucą (jeśli zechcą). Ale jeśli masz dzieci małoletnie, wchodzimy na minę.

Aby odrzucić spadek w imieniu dziecka, potrzebujesz zgody sądu opiekuńczego. Procedura wygląda tak:

• Ty odrzucasz spadek (masz na to 6 miesięcy).
• Dziedziczenie przechodzi na Twoje dziecko.
• Musisz złożyć wniosek do sądu rodzinnego o zgodę na odrzucenie spadku w imieniu dziecka.
• Dopiero po prawomocnej zgodzie sądu, możesz pójść do notariusza i złożyć oświadczenie w imieniu dziecka.

Jeśli termin 6 miesięcy upłynie w trakcie procedury sądowej, sprawa się komplikuje (choć orzecznictwo jest tu coraz bardziej liberalne, stres jest ogromny). Jeśli nie dopilnujesz formalności, Twoje dziecko odziedziczy spadek (z dobrodziejstwem inwentarza), a wraz z nim ewentualne długi spadkowe lub obowiązek zapłaty zachowku.

Terminy, których nie możesz przegapić

W prawie spadkowym terminy są święte. Na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku masz 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule swego powołania. Zazwyczaj jest to dzień śmierci spadkodawcy, ale jeśli dziedziczysz w dalszej kolejności (bo ktoś przed Tobą odrzucił), termin biegnie od momentu, gdy dowiedziałeś się o tym odrzuceniu.

Pamiętaj też o kwestiach podatkowych. Samo odrzucenie spadku jest neutralne podatkowo, ale zmienia krąg osób, które muszą rozliczyć się z fiskusem. Zgłoszenie nabycia spadku do urzędu skarbowego dotyczy tych, którzy ostatecznie spadek przyjmą.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o odrzucenie spadku