Sprawy spadkowe – jak przebiega postępowanie spadkowe – rady eksperta

Od czego zacząć sprawy spadkowe? Pierwsze kroki

Wielu Klientów przychodzi do mojej kancelarii z teczką dokumentów i pytaniem: „Panie Mecenasie, co teraz?”. Pierwszą rzeczą, którą musisz zrozumieć, jest to, że prawo polskie (nawet w 2026 roku) nie działa automatycznie w sferze formalnej. Choć dziedziczysz z chwilą śmierci spadkodawcy, to aby zarządzać majątkiem (np. wypłacić pieniądze z banku czy sprzedać mieszkanie), potrzebujesz „papieru”.

Masz dwie możliwości uzyskania takiego dokumentu:

• Notariusz: Szybko, ale wymaga obecności wszystkich spadkobierców jednocześnie.
• Sąd: Wolniej, ale konieczne, gdy jest spór lub nie ma kontaktu z kimś z rodziny.

Pamiętaj też, że zanim ruszysz do sądu, musisz ustalić, czy zmarły pozostawił po sobie testament. To dokument, który całkowicie zmienia zasady gry i ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym.

Sąd czy notariusz? Co wybrać w Twojej sytuacji?

To najczęstszy dylemat. Wybór zależy od relacji w rodzinie. Jeśli jesteście zgodni, możecie udać się do notariusza po Akt Poświadczenia Dziedziczenia. To procedura „od ręki”. Wchodzicie, podpisujecie protokół dziedziczenia i wychodzicie z dokumentem, który ma moc wyroku sądowego.

Jeśli w rodzinie jest konflikt, ktoś podważa testament lub po prostu nie możecie się zebrać w jednym miejscu i czasie – pozostaje droga sądowa. Wtedy składasz wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Sąd wyznaczy rozprawę, przesłucha świadków (zazwyczaj spadkobierców) i wyda postanowienie.

Etap 1: Stwierdzenie nabycia spadku – o co tutaj chodzi?

Wiele osób myli ten etap z podziałem majątku. To błąd. Na tym etapie sąd (lub notariusz) stwierdza jedynie: KTO dziedziczy i W JAKIM UŁAMKU. Nikt tutaj nie dzieli jeszcze łyżeczek, mieszkań ani pieniędzy z konta.

Wyrok będzie brzmiał mniej więcej tak: „Spadek po Janie Kowalskim nabyli: żona w 1/2 oraz syn w 1/2”. Tyle i aż tyle. Ten dokument jest kluczem do załatwiania spraw w urzędach, bankach czy spółdzielniach mieszkaniowych. Bez niego jesteś właścicielem teoretycznym, a nie formalnym.

Warto pamiętać, że na tym etapie sąd bada również ważność testamentu. Jeśli podejrzewasz, że ostatnia wola została sfałszowana lub napisana pod przymusem, to jest moment, by to zgłosić. Później będzie to znacznie trudniejsze, a czasem wręcz niemożliwe (zobacz: przyczyny nieważności testamentu).

Długi w spadku – jak nie odziedziczyć kłopotów?

To temat, który spędza sen z powiek wielu moim Klientom. I słusznie. „Z dobrodziejstwem inwentarza” to termin, który musisz znać. Oznacza on, że odpowiadasz za długi zmarłego tylko do wartości tego, co po nim odziedziczyłeś. Od kilku lat jest to zasada domyślna w polskim prawie.

Pamiętaj, że termin 6 miesięcy biegnie od momentu, w którym dowiedziałeś się o tytule swego powołania (zazwyczaj jest to dzień śmierci bliskiego). Przegapienie tego terminu w 2026 roku nadal oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, ale wiąże się z koniecznością sporządzenia spisu inwentarza, co kosztuje.

Etap 2: Dział spadku – prawdziwa walka o majątek

Masz już postanowienie o nabyciu spadku? Świetnie. Teraz jesteś współwłaścicielem wszystkiego w ułamku. Jesteś właścicielem 1/4 samochodu i 1/4 kanapy. Aby stać się wyłącznym właścicielem konkretnych przedmiotów, musisz przeprowadzić dział spadku.

Dział spadku można przeprowadzić na dwa sposoby:

1. Umowny dział spadku (u notariusza) – możliwy tylko, gdy wszyscy spadkobiercy zgadzają się co do tego, komu przypada mieszkanie, komu działka, a komu gotówka i kto kogo spłaca.
2. Sądowy dział spadku – konieczny, gdy nie ma zgody. Wtedy to sąd, posiłkując się opiniami biegłych rzeczoznawców, wyceni majątek i zdecyduje o jego podziale.

W ramach działu spadku rozlicza się nie tylko aktywa, ale też nakłady, jakie poszczególni spadkobiercy ponieśli na majątek spadkowy (np. remont mieszkania babci) czy pobrane pożytki (np. czynsz z wynajmu). To matematycznie skomplikowany proces.

A co jeśli zostałeś pominięty? Instytucja zachowku

Sprawy spadkowe to nie tylko dziedziczenie. Jeśli zmarły zapisał wszystko w testamencie sąsiadce, a Ty jesteś jego dzieckiem – prawo o Tobie nie zapomniało. Przysługuje Ci zachowek. Jest to roszczenie pieniężne (zazwyczaj połowa tego, co byś dostał ustawowo).

Warto pamiętać, że sprawa o zachowek to zupełnie odrębne postępowanie procesowe. Nie załatwisz tego przy okazji stwierdzenia nabycia spadku. Tutaj musisz złożyć pozew o zapłatę.