Zachowek a darowizny zagraniczne – co zrobić, gdy spadkodawca przekazał majątek za granicą?

Czy zagraniczna darowizna wlicza się do zachowku? Zasada ogólna

Wyobraź sobie sytuację: Twój ojciec całe życie pracował w Polsce, ale na starość kupił apartament w Hiszpanii i darował go Twojemu bratu. Po śmierci ojca okazuje się, że w Polsce nie zostawił prawie nic. Brat twierdzi: „To hiszpańska nieruchomość, polski sąd nie ma do niej prawa”. Czy ma rację?

W zdecydowanej większości przypadków – nie ma racji.

W polskim prawie spadkowym, aby obliczyć wysokość należnego Ci zachowku, musimy ustalić tzw. substrat zachowku. To czysta wartość spadku powiększona o darowizny dokonane przez zmarłego za życia. Przepisy Kodeksu cywilnego nie wprowadzają rozróżnienia na „darowizny krajowe” i „darowizny zagraniczne”.

Problem nie leży więc w tym, „czy” doliczamy taką darowiznę, ale „jak” to zrobić skutecznie i jakie prawo zastosować, by sąd w ogóle chciał się tym zająć.

Prawo właściwe – kiedy stosujemy prawo polskie do majątku za granicą?

To jest moment, w którym 90% osób (i niestety część prawników niebędących specjalistami) popełnia błąd. Zanim złożysz pozew, musimy ustalić, czy w ogóle możemy stosować polskie przepisy o zachowku.

W Unii Europejskiej (z wyjątkiem Danii i Irlandii) od lat obowiązuje tzw. Rozporządzenie spadkowe nr 650/2012. Wprowadziło ono rewolucyjną zasadę: prawem właściwym dla ogółu spraw spadkowych jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.

Zauważ – nie obywatelstwo, a „miejsce zwykłego pobytu”.

Warto pamiętać, że spadkodawca mógł w testamencie dokonać tzw. wyboru prawa (professio iuris). Mógł wskazać, że chce, aby do jego spadku stosowano prawo jego ojczystego kraju (np. Polski), mimo że mieszkał za granicą. Jeśli to zrobił – wracamy do gry na polskich zasadach.

Jak wycenić darowiznę zagraniczną? Euro, Dolary czy Złotówki?

Gdy już ustalimy, że polski sąd zajmie się sprawą, pojawia się problem czysto matematyczny i procesowy. Jak określić wartość willi we Włoszech? Przecież polski rzeczoznawca majątkowy nie ma uprawnień ani wiedzy, by wyceniać nieruchomości w Toskanii.

W procesie o zachowek, wartość darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili orzekania o zachowku. To rodzi dwa problemy:

1. Problem rzeczoznawcy: Zazwyczaj konieczne jest powołanie biegłego sądowego, który specjalizuje się w wycenie nieruchomości zagranicznych lub skorzystanie z procedury pomocy prawnej, gdzie sąd polski zwraca się do sądu zagranicznego o przeprowadzenie dowodu z opinii tamtejszego biegłego. To wydłuża proces, ale jest niezbędne.
2. Problem waluty: Sąd polski wydaje wyroki w polskich złotych (PLN). Oznacza to, że wartość darowizny w Euro czy Dolarach musi zostać przeliczona. Zazwyczaj sąd bierze pod uwagę kurs średni NBP z daty orzekania (czyli z dnia zamknięcia rozprawy).

Wielka Brytania i USA – pułapki spoza Unii Europejskiej

Sprawa komplikuje się, gdy w grę wchodzą państwa spoza UE, a szczególnie te należące do systemu Common Law (jak USA czy Wielka Brytania po Brexicie). Dlaczego?

W tych krajach często obowiązuje system dzielenia spadku (scisja). Upraszczając: do nieruchomości stosuje się prawo miejsca ich położenia, a do ruchomości (pieniądze, akcje) – prawo miejsca zamieszkania zmarłego.

Jeśli Twój ojciec darował bratu dom w Chicago, sąd w USA może stwierdzić, że do tego domu stosuje się wyłącznie prawo stanu Illinois, które może w ogóle nie znać instytucji zachowku w naszym rozumieniu. Wtedy polski wyrok nakazujący zapłatę zachowku od wartości tego domu może być trudny do wyegzekwowania w Ameryce.

Z Wielką Brytanią jest nieco łatwiej, mimo Brexitu, ale nadal wymaga to precyzyjnej analizy tzw. norm kolizyjnych. Nie zakładaj z góry, że „skoro był Polakiem, to należy mi się zachowek od wszystkiego”.

Jak udowodnić, że darowizna w ogóle istniała?

To jest najczęstszy problem moich Klientów. „Wiem, że wujek przepisał na kuzyna dom w Niemczech, ale nie mam na to papierów”. W Polsce mamy księgi wieczyste dostępne online. Za granicą bywa różnie.

Co możesz zrobić?

• Europejski Rejestr Ksiąg Wieczystych (EULIS/IMOLA): Pozwala na przeszukiwanie rejestrów niektórych krajów UE.
• Prywatni detektywi gospodarczy: Warto zainwestować w raport majątkowy przed procesem.
• Wnioski dowodowe w sądzie: Jeśli wiesz, gdzie jest nieruchomość, możemy wnioskować do sądu, by zobowiązał stronę przeciwną do przedstawienia aktu notarialnego pod rygorem negatywnych skutków procesowych.

Mam wyrok, ale dłużnik mieszka w Londynie. Co teraz?

Wygrałeś sprawę w Polsce. Sąd zasądził na Twoją rzecz 200.000 zł zachowku. Ale Twój przeciwnik (obdarowany) mieszka za granicą i nie ma majątku w Polsce. Czy wyrok nadaje się tylko do oprawienia w ramkę?

Absolutnie nie. W Unii Europejskiej mechanizm jest bardzo sprawny:

1. Uzyskujemy w polskim sądzie zaświadczenie o europejskim tytule egzekucyjnym (lub stosujemy procedurę uznawania orzeczeń).
2. Tłumaczymy dokumenty u tłumacza przysięgłego.
3. Składamy wniosek do komornika w kraju zamieszkania dłużnika (np. w Niemczech).

Komornik niemiecki działa według niemieckich przepisów, ale na podstawie polskiego wyroku. Jeśli dłużnik ma tam pracę, dom czy konto w banku – pieniądze zostaną ściągnięte. W przypadku krajów spoza UE (USA, Kanada, Australia) konieczne jest przeprowadzenie dodatkowego postępowania przed tamtejszym sądem o uznanie i stwierdzenie wykonalności wyroku zagranicznego. Jest to droższe i trudniejsze, ale często wykonalne.

Pamiętaj też o kwestiach podatkowych. Podatek od zachowku płacisz w Polsce, ale warto sprawdzić umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania, jeśli pieniądze pochodzą z zagranicy.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o zagraniczne darowizny