Jak odzyskać zachowek, gdy spadek został przepisany przed śmiercią?

Dlaczego „przepisanie” majątku nie chroni przed zachowkiem?

Spotykam się z tym w kancelarii niemal codziennie. Przychodzi Klient i mówi: „Mecenasie, ojciec zmarł, ale nic po nim nie zostało. Mieszkanie przepisał na siostrę 5 lat temu, samochód dał wujkowi, a na koncie jest zero. Czy ja w ogóle mam po co zakładać sprawę?”.

Odpowiedź brzmi: Tak, masz po co.

Polskie prawo spadkowe jest skonstruowane tak, aby chronić najbliższych przed sytuacją, w której spadkodawca „wyczyści” swój majątek za życia, zostawiając rodzinę z niczym. Gdyby liczyło się tylko to, co formalnie znajduje się w spadku w chwili śmierci (czyli np. stare meble i 100 zł na koncie), instytucja zachowku byłaby martwa. Każdy mógłby ominąć prawo, darując majątek dzień przed śmiercią.

Wiele osób myśli, że skoro nie ma testamentu, albo w testamencie nic nie ma, to sprawa jest przegrana. Nic bardziej mylnego. To właśnie darowizny są najczęstszym „paliwem” dla pozwów o zachowek.

Co to jest substrat zachowku i jak go policzyć?

To pojęcie brzmi groźnie, ale jest kluczem do Twoich pieniędzy. Aby wiedzieć, ile wynosi zachowek, musimy ustalić czystą wartość spadku.

W klasycznej sytuacji: Majątek – Długi = Czysta wartość spadku.

W Twojej sytuacji (gdy majątek został przepisany): (To co zostało w chwili śmierci + Wartość darowizn za życia) – Długi = Substrat zachowku.

Dopiero od tej sumy wyliczamy Twój udział. Jeśli więc w spadku jest 0 zł, ale siostra dostała mieszkanie o wartości 800.000 zł, to substratem zachowku jest właśnie te 800.000 zł.

Mit 10 lat – kiedy darowizna się „przedawnia”?

To jest moment, w którym musisz się skupić, bo w internecie krąży mnóstwo bzdur na ten temat. Wielu klientów rezygnuje z walki, bo słyszeli, że „po 10 latach darowizny się nie liczą”. To półprawda, która może Cię kosztować setki tysięcy złotych.

Zasada jest prosta, ale ma kluczowy wyjątek:

• Jeśli obdarowanym była osoba OBCA (niebędąca spadkobiercą ani uprawnionym do zachowku) – faktycznie, darowizny starsze niż 10 lat przed śmiercią się nie liczą.
• Jeśli obdarowanym był SPADKOBIERCIA (np. Twoje rodzeństwo, inni zstępni) – nie ma limitu czasowego!

To dotyczy również sytuacji darowizny po 10 latach a zachowek – warto dokładnie sprawdzić status osoby obdarowanej. Jeśli to rodzina, zazwyczaj walczymy o pełną kwotę.

Jak wycenić darowiznę sprzed lat?

Kolejny problem: mieszkanie darowane 15 lat temu było ruiną, a dziś to luksusowy apartament. Albo odwrotnie – kiedyś ta dzielnica była prestiżowa, a dziś straciła na wartości. Jak to policzyć sprawiedliwie?

Przepis jest bezlitosny, ale logiczny (Art. 995 K.c.):

1. Bierzemy pod uwagę stan przedmiotu darowizny z chwili jej dokonania.
2. Ale wyceniamy go według cen aktualnych (z chwili orzekania o zachowku, czyli de facto na rok 2026).

Przykład: Brat dostał od rodziców działkę rolną w 2005 roku. Dziś ta działka jest budowlana i stoją na niej domy. Do zachowku doliczamy wartość działki rolnej (stan z 2005), ale według cen gruntów rolnych w tej okolicy z roku 2026. Nie doliczamy wartości domu, który brat wybudował za swoje pieniądze. To byłoby niesprawiedliwe. Wycena nieruchomości do zachowku to często pole bitwy dla biegłych rzeczoznawców.

Kogo pozwać, gdy spadek jest pusty?

Skoro w spadku nic nie ma, to nie możesz pozwać „spadku”. Musisz skierować roszczenie bezpośrednio do osoby, która się wzbogaciła. Masz tu dwie drogi, w zależności od tego, kto dostał majątek.

1. Pozew przeciwko spadkobiercy

Jeśli obdarowanym jest osoba, która i tak by dziedziczyła (np. brat, siostra), odpowiada ona za zapłatę zachowku do wysokości nadwyżki nad własnym zachowkiem. W praktyce oznacza to, że zazwyczaj musi zapłacić.

2. Pozew przeciwko obdarowanemu (osobie trzeciej)

Co jeśli ojciec przepisał wszystko sąsiadce albo konkubinie? Wtedy zastosowanie ma tzw. subsydiarna odpowiedzialność obdarowanego (Art. 1000 K.c.). Możesz żądać od niej pieniędzy, ale tylko wtedy, gdy egzekucja ze spadku okazała się bezskuteczna (a skoro spadek jest pusty, to ten warunek jest spełniony automatycznie).

Pamiętaj jednak, że odpowiedzialność obdarowanego jest ograniczona do wartości wzbogacenia, które mu pozostało. Jeśli sąsiadka „przejadła” pieniądze w dobrej wierze przed śmiercią spadkodawcy, sprawa może być trudna. Przy nieruchomościach jest łatwiej – dom zazwyczaj nadal stoi.

Więcej o tej różnicy przeczytasz tutaj: umowa dożywocia a zachowek.

Jak udowodnić darowizny sprzed lat? Śledztwo majątkowe

W sądzie nie wystarczy powiedzieć „wiem, że on dostał pieniądze”. Musisz to udowodnić. Jeśli chodzi o nieruchomości, sprawa jest prosta – mamy akty notarialne i Księgi Wieczyste. Ale co z gotówką, biżuterią czy przelewami?

Tutaj zaczyna się rola adwokata. W procesie o zachowek mamy narzędzia, by zmusić drugą stronę lub banki do ujawnienia prawdy:

• Możemy wnioskować do sądu o zwrócenie się do Urzędu Skarbowego o wykaz zgłoszonych darowizn.
• Możemy żądać historii rachunków bankowych zmarłego (często widać tam duże wypływy gotówki na konto „synusia”).
• Zeznania świadków – sąsiedzi często wiedzą, kto dostał samochód albo komu rodzice „dołożyli” do wesela czy mieszkania.

Pamiętaj, że darowizna a zachowek to temat rzeka. Czasami nawet opłacenie czesnego na drogich studiach za granicą dla jednego dziecka może być potraktowane jako darowizna podlegająca doliczeniu.