Co zrobić po śmierci rodzica, męża lub żony?

Etap 1: Pierwsze dni – lekarz i Urząd Stanu Cywilnego

Wiem, że działasz teraz na „autopilocie”. To naturalne. Jednak pierwsze formalności są kluczowe, bo bez nich nie ruszysz z organizacją pogrzebu czy urlopem okolicznościowym w pracy. Jeśli zgon nastąpił w domu, pierwszym krokiem jest wezwanie lekarza (pogotowie lub lekarz rodzinny), który wystawi kartę zgonu. To jeszcze nie jest akt zgonu, ale dokument niezbędny do jego uzyskania.

Z kartą zgonu i dowodem osobistym zmarłego udajesz się do Urzędu Stanu Cywilnego (USC) właściwego dla miejsca śmierci (nie zameldowania!). Masz na to 3 dni od dnia zgonu (lub 24 godziny, jeśli przyczyną była choroba zakaźna). Kierownik USC wyda Ci odpis skrócony aktu zgonu.

Etap 2: Pogrzeb i zasiłek pogrzebowy z ZUS

Organizacja pochówku to spory wydatek, ale pamiętaj, że przysługuje Ci zasiłek pogrzebowy z ZUS (lub KRUS). W 2026 roku procedury te są już mocno zcyfryzowane, ale zasada pozostaje ta sama: zasiłek należy się osobie, która faktycznie pokryła koszty pogrzebu.

Nie musisz być spokrewniony ze zmarłym, żeby otrzymać zwrot kosztów, ale jako najbliższa rodzina (małżonek, dzieci) otrzymasz ryczałt, nawet jeśli wydasz mniej. Jeśli koszty pokrywa osoba obca (np. sąsiad, daleki krewny), ZUS zwróci jej tylko udokumentowane wydatki (do limitu ustawowego).

Większość zakładów pogrzebowych oferuje „kredytowanie” pogrzebu w ramach zasiłku. Oznacza to, że podpisujesz upoważnienie, a zakład sam rozlicza się z ZUS-em. To wygodne rozwiązanie, które zdejmuje Ci z głowy walkę z urzędami w tych trudnych dniach.

Etap 3: Konto bankowe zmarłego – pułapka, w którą wpada wielu

To jest moment, w którym muszę Cię ostrzec. Wielu Klientów myśli: „Znam PIN do karty męża, wypłacę pieniądze na życie, zanim bank zablokuje konto”. Nie rób tego.

Z chwilą śmierci wygasa pełnomocnictwo do konta (chyba że umowa stanowi inaczej, co jest rzadkością). Korzystanie z karty osoby zmarłej to technicznie rzecz biorąc bezprawne dysponowanie cudzym mieniem. Banki i tak dowiedzą się o zgonie (mają system Ognivo połączony z bazą PESEL) i zablokują środki do czasu zakończenia sprawy spadkowej.

Co możesz zrobić legalnie? Jeśli zmarły złożył w banku tzw. dyspozycję wkładem na wypadek śmierci (zapis bankowy), możesz wypłacić określoną kwotę bez czekania na dział spadku. Warto o to zapytać w oddziale. Jeśli nie – niestety, musisz czekać na formalne potwierdzenie praw do spadku.

Etap 4: Sąd czy Notariusz? Wybór ścieżki spadkowej

Masz już akt zgonu, emocje nieco opadły. Teraz czas uregulować kwestię własności majątku. Mieszkanie, samochód czy oszczędności formalnie „wiszą w próżni”. Aby móc nimi dysponować (np. sprzedać auto czy przepisać mieszkanie), potrzebujesz dokumentu potwierdzającego, że jesteś spadkobiercą.

Masz dwie drogi:

Warto wiedzieć, że samo sądowe stwierdzenie nabycia spadku jedynie określa, kto i w jakiej części dziedziczy (np. żona 1/2, syn 1/2). Nie dzieli fizycznie majątku. Fizyczny podział (kto bierze mieszkanie, a kto działkę) to kolejny krok, czyli dział spadku.

Poszukiwanie testamentu

Zanim uruchomisz procedurę spadkową, zastanów się: czy zmarły zostawił testament? Często dokument ten leży ukryty w szufladzie z bielizną albo w „ważnych dokumentach” w szafie. Jeśli podejrzewasz, że testament mógł zostać sporządzony u notariusza, ale nie wiesz u którego, możesz (po okazaniu aktu zgonu) sprawdzić to w Notarialnym Rejestrze Testamentów (NORT). Pamiętaj jednak, że wpis do rejestru jest dobrowolny – brak wpisu nie oznacza, że testamentu nie ma.

Odnalezienie testamentu zmienia postać rzeczy. Dziedziczenie ustawowe (gdzie zazwyczaj dziedziczy małżonek i dzieci) ustępuje miejsca woli zmarłego. Jeśli zostałeś pominięty w testamencie, może przysługiwać Ci zachowek, ale to temat na osobny proces.

Etap 5: Urząd Skarbowy – jak nie zapłacić ani złotówki?

To jest punkt, którego nie wolno Ci przegapić. Polskie prawo jest bardzo łaskawe dla najbliższej rodziny (małżonek, dzieci, wnuki, rodzice), oferując całkowite zwolnienie z podatku od spadków i darowizn. Jest jednak jeden warunek: zgłoszenie.

Masz 6 miesięcy od momentu uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku (lub zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza), aby złożyć w Urzędzie Skarbowym formularz SD-Z2.

Pamiętaj, że zgłoszenie nabycia spadku do urzędu skarbowego jest obowiązkowe nawet wtedy, gdy nic nie płacisz, jeśli wartość majątku przekracza kwotę wolną od podatku (która dla najbliższych jest dość niska i wynosi nieco ponad 36 tysięcy złotych – stan na 2026 r. należy weryfikować, ale przy nieruchomościach limit ten jest zawsze przekroczony).

Co z długami? (Przyjęcie vs Odrzucenie spadku)

Dziedziczenie to nie tylko aktywa, ale i pasywa. Masz 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule swego powołania (zazwyczaj od dnia śmierci bliskiego), aby podjąć decyzję:

• Przyjęcie proste: Bierzesz wszystko bez ograniczeń odpowiedzialności za długi (bardzo ryzykowne).
• Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza: Odpowiadasz za długi tylko do wartości odziedziczonego majątku. Od kilku lat jest to opcja „domyślna” w polskim prawie, jeśli nic nie zrobisz.
• Odrzucenie spadku: Traktuje się Cię tak, jakbyś nie dożył otwarcia spadku. Nic nie dostajesz, ale i za nic nie płacisz.

Jeśli wiesz, że zmarły miał kredyty, chwilówki i długi przewyższające wartość mieszkania, odrzucenie spadku jest najbezpieczniejszą opcją. Pamiętaj jednak, że odrzucając spadek, „przesuwasz” go na swoje dzieci (także te małoletnie!). Wtedy konieczne będzie odrzucenie spadku również w ich imieniu (co wymaga zgody sądu rodzinnego).

FAQ – Najczęściej zadawane pytania