Scheda Spadkowa – kiedy ma znaczenie i jak ją liczyć

Czym właściwie jest scheda spadkowa i po co istnieje?

Wyobraź sobie prostą sytuację. Rodzice mają dwoje dzieci: Anię i Tomka. Rodzice mają też mieszkanie i trochę oszczędności. Jeszcze za życia, ojciec przepisuje mieszkanie na Anię w formie darowizny. Tomek nie dostaje nic. Po śmierci ojca na koncie zostaje 100 000 zł. Czy sprawiedliwe byłoby, gdyby Ania (mająca już mieszkanie) i Tomek (nie mający nic) podzielili te 100 000 zł po połowie?

Polskie prawo uznaje, że nie. I tutaj wchodzi cała na biało scheda spadkowa. To mechanizm „wyrównawczy”. Zakłada on, że spadkodawca chciał potraktować dzieci równo, chyba że wyraźnie zaznaczył co innego.

W praktyce oznacza to, że przy dziale spadku musimy usiąść z kalkulatorem i policzyć nie tylko to, co fizycznie zostało po zmarłym (np. samochód, konto w banku), ale też to, co „wyszło” z jego majątku w stronę spadkobierców lata temu.

Kiedy musisz zaliczyć darowiznę na schedę?

To nie jest tak, że scheda spadkowa działa zawsze i wszędzie. Jako adwokat często tłumaczę Klientom, że ten mechanizm uruchamia się w konkretnych okolicznościach. Musisz wiedzieć, że zaliczanie na schedę spadkową następuje, gdy:

• Mamy do czynienia z dziedziczeniem ustawowym (gdy nie ma testamentu lub testament jest nieważny).
• Dział spadku następuje między zstępnymi (dzieci, wnuki) albo między zstępnymi a małżonkiem.

Warto też pamiętać, że kwestie związane z zasadami dziedziczenia potrafią być skomplikowane, a scheda to tylko jeden z elementów tej układanki.

Co dokładnie wliczamy do schedy? (Nie tylko domy)

Większość osób myśli, że chodzi tylko o nieruchomości. Nic bardziej mylnego. Do schedy spadkowej doliczamy:

• Darowizny klasyczne: Nieruchomości, samochody, cenną biżuterię, gotówkę przekazaną przelewem.
• Ponadprzeciętne koszty wychowania i wykształcenia: Jeśli rodzic opłacił jednemu dziecku drogie studia w USA i utrzymywał je tam przez 5 lat, a drugie dziecko skończyło darmowe studia w Polsce – ta różnica może być zaliczona na poczet schedy.

A czego nie wliczamy? Drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych. Prezent ślubny, laptop na urodziny, czy pomoc w bieżących opłatach (o ile nie są to kwoty ogromne w skali majątku rodziny) zazwyczaj są bezpieczne. Granica jest płynna i zależy od zamożności danej rodziny.

Jak to policzyć? Matematyka, która boli

To jest moment, w którym moi Klienci często łapią się za głowę. Przeprowadźmy to na konkretnym przykładzie, żebyś zrozumiał mechanizm. Załóżmy, że zmarły pozostawił dwóch synów: Adama i Bartka.

Teraz dzielimy tę teoretyczną kwotę (800 000 zł) na dwóch spadkobierców. Każdy powinien dostać po 400 000 zł.

Rozliczenie:

• Adam: Powinien dostać 400 000 zł. Dostał już mieszkanie za 600 000 zł. Jego „konto” jest przepełnione. Nie dostaje nic więcej z gotówki, ale (co ważne!) zazwyczaj nie musi oddawać bratu różnicy (chyba że chodzi o zachowek, ale to inna historia).
• Bartek: Powinien dostać 400 000 zł. Nie dostał nic. W spadku realnie jest tylko 200 000 zł. Bartek bierze całe 200 000 zł z konta.

W efekcie Adam ma mieszkanie (600 tys.), a Bartek gotówkę (200 tys.). Nadal nie jest idealnie równo, ale Bartek dostał chociaż te pieniądze, które były w spadku. Gdyby nie zaliczenie darowizny na schedę, dzieliliby te 200 000 zł po połowie (po 100 tys.), co byłoby jeszcze mniej sprawiedliwe dla Bartka.

Jak uniknąć zaliczenia darowizny na schedę?

Jako darczyńca masz prawo decydować o swoim majątku. Jeśli chcesz, aby jedno dziecko dostało mieszkanie „ekstra”, poza normalnym podziałem majątku, możesz to zrobić. Kluczem jest zwolnienie darowizny z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową.

Takie oświadczenie najlepiej zawrzeć wprost w akcie notarialnym umowy darowizny. Notariusz zazwyczaj o to pyta, ale warto pilnować tego zapisu. Jeśli taki zapis istnieje, przy dziale spadku udajemy, że darowizny nie było. Wracając do naszego przykładu z Adamem i Bartkiem – gdyby Adam miał zwolnienie, to te 200 000 zł z konta podzieliliby po połowie, mimo że Adam ma już mieszkanie.

Scheda spadkowa a Zachowek – czy to to samo?

To jest najczęstsze pytanie, jakie słyszę na konsultacjach. Odpowiedź brzmi: NIE. To dwa różne roszczenia, choć matematyka wydaje się podobna.

• Scheda spadkowa dotyczy sytuacji, gdy dzielimy majątek, który realnie został (dział spadku). Służy „sprawiedliwemu” podziałowi łyżeczek, pieniędzy i nieruchomości między współspadkobierców.
• Zachowek to roszczenie pieniężne, gdy zostałeś pominięty (np. w testamencie) albo gdy darowizny „wyczyściły” majątek do zera i w spadku nic nie ma.

W przykładzie Adama i Bartka: Scheda pozwoliła Bartkowi wziąć całe 200 000 zł z konta. Ale to wciąż mało w porównaniu do mieszkania Adama (600 tys.). Bartek może więc dodatkowo wystąpić o uzupełnienie zachowku, aby wyrównać ten brak. To jednak osobny proces i osobne wyliczenia.

Jak udowodnić darowiznę w sądzie?

Papier jest cierpliwy, ale w sądzie liczą się dowody. O ile darowizny nieruchomości łatwo namierzyć (księgi wieczyste, akty notarialne), o tyle darowizny pieniężne („z ręki do ręki”) są problematyczne po latach.

Jeśli podejrzewasz, że brat czy siostra otrzymywali znaczne kwoty od rodziców, musisz stać się trochę detektywem. W toku sprawy o podział majątku spadkowego możemy wnosić o:

• Zwolnienie banków z tajemnicy bankowej i analizę historii rachunków zmarłego (nawet wiele lat wstecz).
• Przesłuchanie świadków (rodziny, sąsiadów), którzy wiedzieli o kosztownych prezentach.

Pamiętaj jednak, że ciężar dowodu spoczywa na tym, kto wywodzi z tego skutki prawne. Czyli: jeśli twierdzisz, że brat dostał pieniądze – musisz to udowodnić.