Sprawa o zachowek – jak wygląda i czy można przegrać?

Czy można przegrać sprawę o zachowek? (Scenariusze porażki)

Zacznijmy od najtrudniejszego pytania, które zadają mi Klienci siadając w fotelu naprzeciwko mnie. „Mecenasie, czy ja mogę wyjść z sądu z niczym?”. Odpowiedź brzmi: tak, choć w sprawach o zachowek zdarza się to rzadziej niż w innych procesach cywilnych.

Całkowita przegrana zazwyczaj wynika z trzech, fundamentalnych przyczyn, które musimy wykluczyć już na etapie analizy Twojej sprawy, zanim w ogóle pomyślimy o pisaniu pozwu.

1. Skuteczne wydziedziczenie

Jeśli spadkodawca w testamencie napisał, że Cię wydziedzicza i podał konkretną, prawdziwą przyczynę (np. „syn nie utrzymywał ze mną kontaktów, nie odwiedzał mnie w chorobie”), to Twoje szanse drastycznie spadają. Jeśli sąd uzna, że wydziedziczenie było zasadne – nie dostaniesz ani grosza. Tutaj walka toczy się o podważenie wydziedziczenia – musimy udowodnić, że przyczyna była nieprawdziwa albo że spadkodawca Ci wybaczył.

2. Przedawnienie roszczenia

To cichy zabójca spraw spadkowych. Jeśli od ogłoszenia testamentu minęło więcej niż 5 lat, druga strona (pozwany) podniesie zarzut przedawnienia. Wtedy sąd oddali powództwo bez wchodzenia w szczegóły. Pamiętaj jednak, że terminy przedawnienia w sprawach spadkowych bywają skomplikowane i czasem można je „uratować”, jeśli np. testament odnaleziono później.

3. Zaliczenie darowizn

To pułapka, w którą wpada wielu powodów. Przychodzisz po zachowek, bo rodzic przepisał dom na brata. Ale zapominasz (lub nie wiesz), że 15 lat temu rodzic kupił Ci mieszkanie albo dał dużą gotówkę. Sąd to policzy. Może się okazać, że otrzymałeś już za życia tyle, że Twój zachowek został „skonsumowany” przez te darowizny. Wtedy przegrywasz proces.

Jak wygląda sprawa o zachowek krok po kroku?

Wielu ludzi wyobraża sobie proces jak sceny z amerykańskich filmów – krzyki, nagłe zwroty akcji, sędzia uderzający młotkiem. W Polsce, w 2026 roku, wygląda to inaczej. Jest dużo spokojniej, ale też bardziej biurokratycznie.

Etap 0: Wezwanie do zapłaty i mediacja

Zanim pójdziemy do sądu, musimy wysłać oficjalne wezwanie do zapłaty zachowku. To nie tylko formalność. To dowód dla sądu, że próbowaliśmy się dogadać. Często na tym etapie proponuję Klientom mediację. Dlaczego? Bo ugoda zawarta teraz oszczędza nam 2-3 lata procesu i kosztów biegłych.

Etap 1: Pozew i opłata sądowa

Jeśli nie ma zgody, składamy pozew o zachowek. Tutaj musimy wyłożyć karty na stół: kogo pozywamy, o ile i dlaczego. Musisz też uiścić opłatę sądową (5% wartości przedmiotu sporu, chyba że uzyskamy zwolnienie z kosztów). Jeśli sprawa dotyczy kwoty powyżej 100 tys. zł (a przy obecnych cenach nieruchomości to standard), sprawa trafi do Sądu Okręgowego. Mniejsze kwoty rozpatruje Sąd Rejonowy.

Etap 2: Wymiana pism i pierwsza rozprawa

Sąd wyśle pozew do Twojego przeciwnika (np. brata, który dostał dom). On ma czas na odpowiedź na pozew. Tam zazwyczaj zaczyna się „brudna gra”. Pozwany będzie próbował udowodnić, że majątek jest warty mniej, że Ty dostałeś darowizny, albo że w ogóle zachowek Ci się nie należy (zasady współżycia społecznego, Art. 5 KC).

Pierwsza rozprawa to często tzw. przesłuchanie informacyjne. Sąd pyta: „Czy widzą Państwo możliwość ugody?”. Jeśli nie – maszyna rusza.

Walka o wycenę – czyli gdzie uciekają pieniądze

To jest serce sprawy o zachowek. Większość sporów nie dotyczy tego „CZY” się należy, ale „ILE”.

Wartość nieruchomości (np. mieszkania po babci) ustala się według stanu z dnia śmierci, ale według cen z dnia orzekania (czyli aktualnych cen rynkowych). To ma ogromne znaczenie przy inflacji.

Sąd prawie zawsze powoła biegłego rzeczoznawcę. Biegły pojedzie na miejsce, obejrzy nieruchomość i wyda opinię. I tu pojawiają się schody:

• Pozwany będzie twierdził, że mieszkanie było ruiną i on zrobił remont za 200 tys. zł (nakłady). Będzie chciał odliczyć te nakłady od wartości spadku.
• Ty (jako powód) będziesz twierdził, że mieszkanie było w dobrym stanie, a remont był tylko odświeżeniem.

Dlatego wycena nieruchomości do zachowku to moment, w którym potrzebujesz wsparcia. Jeśli biegły zaniży wycenę o 100 tys. zł, Twój zachowek spadnie np. o 50 tys. zł (przy udziale 1/2). To realna strata.

Darowizny i długi spadkowe – ukryte elementy układanki

Sąd musi ustalić tzw. substrat zachowku. To czysta wartość majątku, od której liczymy Twój procent. Aby to zrobić, sąd musi:

1. Dodać do majątku darowizny, które spadkodawca rozdał za życia (nawet 20 lat temu, jeśli były dla spadkobierców lub uprawnionych do zachowku).
2. Odjąć długi spadkowe (np. niespłacony kredyt, koszty pogrzebu).

Tutaj często toczy się najostrzejsza walka. Czy pieniądze, które brat dostał 10 lat temu „na wesele”, to była darowizna doliczana do zachowku, czy zwyczajowe przyjęcie? Czy przepisanie gospodarstwa rolnego to darowizna, czy specyficzna umowa, której nie wliczamy? (zobacz: darowizna gospodarstwa a zachowek).

Obrona przez Art. 5 KC – as w rękawie pozwanego

Jeśli jesteś po drugiej stronie i to Ciebie pozwano o zachowek, nie jesteś bezbronny. Nawet jeśli roszczenie jest uzasadnione matematycznie, możemy próbować je zmniejszyć, powołując się na tzw. nadużycie prawa podmiotowego (Art. 5 Kodeksu Cywilnego).

Kiedy to działa? Na przykład wtedy, gdy uprawniony do zachowku znęcał się nad rodziną, był uzależniony, nie interesował się spadkodawcą, ale formalnie nie został wydziedziczony. Sąd może wtedy uznać, że wypłata pełnego zachowku byłaby niesprawiedliwa i obniżyć zachowek np. o połowę, lub rozłożyć go na raty.

Ile to wszystko trwa i ile kosztuje?

W 2026 roku sądy w dużych miastach (Wrocław, Warszawa, Poznań) są wciąż mocno obciążone. Średni czas trwania sprawy o zachowek w I instancji to od 12 do 24 miesięcy. Jeśli dojdzie apelacja (a przy dużych kwotach prawie zawsze dochodzi), dolicz kolejny rok.

Co do kosztów – zasada jest prosta: przegrywający płaci. Ale pamiętaj o zasadzie stosunkowego rozdzielenia kosztów, o której pisałem wyżej. Koszty sądowe w sprawie o zachowek obejmują nie tylko opłatę od pozwu i wynagrodzenie adwokata, ale też zaliczki na biegłych (od 2 do nawet 5 tysięcy złotych za jedną opinię).

FAQ – Najczęściej zadawane pytania